Дарынды балалар сипаттамасы
Дарынды оқушыларды анықтаудың маңызы
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде әр баланың қабілетіне қарай интеллектуалдық дамуына жағдай жасау, жеке тұлғаның дарындылығын таныту сияқты өзекті мәселелер алғаш рет нақты айқындалғаны белгілі. Дарынды балаларға білім беруді ғылымның бүгінгі деңгейіне сай ұйымдастыру, бір жағынан, қоғамға талантты мамандар даярлауда тиімді болса, екінші жағынан, ерекше қабілетті баланың интеллектуалдық әлеуетін толық ашуына мүмкіндік береді.
Жас жеткіншектің бойындағы табиғат берген қабілетті дер кезінде танып, оның әрі қарай дамуына дұрыс бағыт-бағдар беру — күрделі әрі жауапты іс.
Негізгі ұғымдар
Дарындылық
Педагогикалық энциклопедияда: белгілі бір әрекет саласында ерекше жетістікке жеткізетін қабілет дамуының жоғары деңгейі ретінде қарастырылады. Дарындылық — сапалы қабілеттердің өзіндік бірлесуі; соның арқасында іс-әрекет нәтижесі жақсарады.
Қабілет
Белгілі бір әрекетте нәтижелі айналысуға көмектесетін тұлғаның дара ерекшелігі.
Дарынды бала
Белгілі бір іс-әрекет түрінде жарқын, нақты және өте жоғары нәтижеге қол жеткізіп жүрген оқушы. Кей зерттеушілер дарындылық, қабілеттілік және талант ұғымдарын мағыналас деп қарастырады, алайда білім беру тәжірибесінде олардың қырларын нақты ажырату маңызды.
Дарынды балалармен жұмыстың мәні
Ерекше дарынды балаларды айқындау мен қолдауда бірнеше маңызды міндет қатар туындайды:
-
1
Әр тұлғаның дамуына мақсатты түрде ықпал ету.
-
2
Мүмкін болған жағдайда дербес жетістіктерді ертерек және жоғары деңгейге жеткізу.
-
3
Дарын ресурсын тиімді іске қосу арқылы қоғамдық дамуға ықпал ету.
Танымдық қабілеттер мен машықтар
- Ақпараттың кең көлемін игеру
- Бай сөздік қор
- Игерілген білімді жаңа материалға көшіру
- Себеп–салдарлық байланысты құру
- Жасырын тәуелділіктер мен байланыстарды аңғару
- Шешім шығара білу
- Ақпаратты шоғырландыру және жинақтау
- Күрделі мәселелерді шешуге қатысу
- Ақпаратты ұйымдастыру
- Күрделі ойларды нақты жеткізу
- Астарлы айырмашылықтарды байқау
- Қарсылыққа сезімталдық
- Ақпаратты іздеудің балама жолдарын қолдану
- Жағдайды талдау
- Үдерісті де, нәтижені де бағалай білу
- Кейінгі салдарын болжай алу
- Талқылай білу
- Болжам жасау
- Ойды тәжірибеде қолдану
- Қайта құруға икемділік
- Сын тұрғысынан ойлау
- Жоғары білімқұмарлық
Шығармашылық қабілеттер
- Тәуекелге бара білу
- Қалыптан тыс (бағытынан тайған) ойлау
- Ойлау мен әрекеттегі икемділік
- Ойлау жылдамдығы
- Өзіндік идея ұсыну және жаңа нәрсе ойлап табу
- Бай қиял
- Әртүрлі құбылыстарды қабылдай алу
- Жоғары эстетикалық құндылықтар
- Дамыған сезімталдық
Баланы заманына қарай икемдеп, өз дәуірінің озық құндылықтарын санасына сіңіру және оны шығармашылық бағытта жан-жақты дамыту — бүгінгі күннің басты талабы.
Қоғамдық құндылық және гуманистік міндет
Дарындылықты біз оқушының өз құрдастарымен салыстырғанда бірдей жағдайда білімді игеру деңгейінің жоғары шоғырлануымен және шығармашылық қабілетінің айқын көрінуімен түсінеміз. Ерекше қабілетті балаларға қамқорлық жасау — ежелден келе жатқан дәстүр.
Ел болашағына ықпал
Мұндай оқушылар — елдің интеллектуалдық қуатына баға жетпес резерв.
Ортақ жауапкершілік
Дарынды балаларды іздеп табу, мәпелеу, қолдау — мейірімді де гуманистік, бүкілхалықтық іс. Талант — ұлттың рухани байлығы.
Педагогикалық-психологиялық талаптар
-
Дарынды оқушымен жұмыстың әлеуметтік қажеттілігін терең сезіну.
-
Ата-анамен тығыз байланыс орнату және тұрақты әріптестік қалыптастыру.
-
Жұмыс барысында жоғары нәтижеге ұмтылу және жүйелі қолдау көрсету.
Жұмысты ұйымдастырудың негізгі бағыттары
1) Жеке жұмыс
Оқушымен дара траектория бойынша тұрақты жұмыс жүргізу.
2) Өзіндік жұмыс
Оқушының дербес ізденісін жоспарлау және сүйемелдеу.
3) Жобаға қолдау
Жеке жоба жасауда баламалы оқулықтар мен ресурстар ұсыну.
4) Шығармашылық ойын
Шығармашылық әлеуетті толық іске асыратын орта құру.
5) Кітапханалық қолдау
Кітапханашының оқушыға жеке кеңес беруі және ақпараттық бағыт көрсетуі.
Дарынды оқушымен жеке жұмыс кезеңдері
I кезең
- Тақырыпты таңдау
- Ғылыми-зерттеу орындарына таныстыру сапарын ұйымдастыру
- Пайдаланылатын әдебиеттерді іздестіру
II кезең
- Тақырып бойынша жүйелі жұмыс жүргізу
- Архив материалдарымен жұмыс
- Ақпарат көздерін талдау
- Әдебиеттер тізімін құрастыру
- Қариялардан, куәгерлерден дерек жинау
III кезең
- Тақырыпты қорғау: сынып ішінде
- Тақырыпты қорғау: мектеп деңгейінде
- Тақырыпты қорғау: қала/аудан деңгейінде
Дарындылық белгілері: психологиялық қырлар
Дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктері психологтар арасындағы пікірталастардың негізгі тақырыптарының бірі. Ғылыми әдебиеттерді сараптай отырып, дарынды балаларға тән келесі сипаттарды бөлуге болады:
Таным және ойлау
- Ерекше есте сақтау
- Ауызша түсіну және ойды нақты баяндау
- Сөйлеу шапшаңдығы, мол сөздік қор
- Есептеу қабілеттері
- Ойлау өткірлігі (қабылдау жылдамдығы)
- Қабылдау кеңдігі (объектілерді кең композицияда көре алу)
Жүйелілік және ұстаным
- Жүйелі білім құрылымы (талдау–синтез, индукция–дедукция)
- Аса тұрақты көзқарас
- Байқағыштық
Оқу әрекетінің нәтижелері
Қызығушылық
Оқуға ынтасы артады.
Ойлау
Ойлау және қабылдау қабілеті дамиды.
Ізденіс
Шығармашылық зерттеуге жол ашылады.
Түйінді әрекеттер тізбегі: білу, жинақтау, түсіну, қолдану, талдау, бағалау.