Бала тәрбиесі - қызығы мен қиыншылығы қатар жүретін күрделі процесс
Бала тәрбиесі — жауапкершілігі зор, нәзік өнер
Жанұя — қоғамның ең маңызды ұясы, ең ықпалды бірлестігі. Баланы жанұяда тәрбиелеуде халқымыздың сан ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық тәлім-тәрбиесінің, төлтума халық педагогикасының орны айрықша. Оның өзегінде ұлттық сана-сезім, қадір-қасиет, ар-ождан, ұлтжандылық, отансүйгіштік, ізгілік, ізеттілік, қайырымдылық сияқты асыл құндылықтар жатады.
Халық даналығы бұл жауапкершілікті дәл береді: «Таяқтау оңай, тәрбиелеу қиын», «Балақан өсіру — балапан ұшыру емес».
Тәрбие — сөз бен істің бірлігі
Жанұяда баланы ерлікке, жігерлікке, батылдық пен қайсарлыққа, ең бастысы — сөз бен істің бірлігіне тәрбиелеудің орны ерекше. Әсіресе ата-ананың және жақын туыстардың күнделікті айтқан сөздері, қоғамдық өмірдегі құбылыстарға берген бағасы, саяси-әлеуметтік өзгерістер жөніндегі пікірлері баланың санасына біртіндеп сіңеді. Бала бәрін арнайы тыңдап, талдамаса да, ойын арасында естігені кейін ойға айналып, тұжырым қалыптастырады.
Сондықтан жанұяда қаланған тәрбие өсе келе адамның өмірлік нысанасына айналуы әбден мүмкін. Халықтың «Әкеге қарап ұл өсер, шешеге қарап қыз өсер» деуі де — осы шындықтың айғағы.
Ата-ана — баланың алтын діңгегі
Баланың адам болып қалыптасуында тәрбиенің бастауы ата-анадан деп танылғанымен, жүрген ортаның, ағайын-туыстың, жора-жолдастың, тіпті туған жердің табиғатының да әсері бар екені рас. Бірақ сол ықпалдардың бәрін біріктіріп, бағыттайтын негізгі тұтқа — әке мен шешенің мейірімі мен ұстанымы.
Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас — тәрбиенің өзегі. Педагогикалық ой-тұжырымдарда жанұядағы тәрбиелік жұмыстың бір бөлігі ата-ананың өзін-өзі тәрбиелеуі екені айтылады: балаға талап қою — ең алдымен өз мінезің мен әдебіңе талап қою.
Махаббат пен құрметтің бастауы
Ата-ананың балаға деген махаббаты — адамның Отанға, досқа, туысқа деген сүйіспеншілігінің бастауы. Өмірдегі талай сырлы сезімдер ең алдымен ата-ананың мейірімі арқылы бойға дариды. Сол мейірім уақыт өте тозбай, керісінше күшейсе, ата-ана да өз еңбегінің жанғанына разы болады.
Баланы жігерлендіруде ата-ананың өз жақсы қасиеттерін көрсетумен қатар, айналасындағы өнегелі жандардың жетістігін дер кезінде айтып, соған қызықтыра білуі де маңызды. Өйткені бала — ата-ана өмірінің жалғасы.
Халықтың балаға деген іңкәрлігі мен жанашырлығы: «Баламның табанына кірген шеге менің маңдайыма кірсін» деген сөзден-ақ көрінеді. Перзентінің басына қауіп төнсе, ата-ана «Өзімді ал да, баламды аман қалдыр!» деп тілеу тілейді.
Жанұя тәрбиесіне әсер ететін негізгі жағдайлар
Бала тәрбиесі — қызығы мен қиындығы қатар жүретін күрделі үдеріс. Жанұяда тәрбиелік ықпалдың нәтижелі болуы бірнеше жағдайға байланысты.
1) Этникалық құрамы мен құрылымы
Толық және толық емес жанұя; бір балалы және көп балалы; бірұлтты және көпұлтты жанұя ерекшеліктері тәрбиелік тәжірибеге ықпал етеді.
2) Тіршілік жағдайы мен орта
Отбасы мүшелерінің білім деңгейі, еңбек ету дағдысы, кәсіптік құрамы, бюджеті, материалдық әл-ауқаты, ауылдық немесе қалалық орта.
3) Мәдени әлеует
Тұрмыстың жалпы мәдениеті, күн тәртібі, демалыс түрлері, кітап оқу әдеті, теледидар мен музыканы талғап пайдалану, спортпен айналысу, жанұялық дәстүрлер мен мерекелер.
4) Ішкі қатынастар және микроклимат
Көзқарастың бірлігі мен айырмашылығы, әр мүшенің міндетке қатынасы, жауапкершілік деңгейі, өзара сыйластық.
5) Қоғамға көзқарас
Еңбекке, қоғамдық міндеттерге және қоғамдық тәрбие институттарына қатынас, азаматтық ұстаным.
6) Тәрбиелік әдістер және педагогикалық мәдениет
Жанұяда қолданылатын тәсілдер, ата-ананың және басқа мүшелердің педагогикалық мәдениеті, тәрбиені саналы жоспарлай білуі.
Қорытынды ой
Жанұя тәрбиесі — қоғамдық тәрбиенің ажырамас бөлігі әрі ата-ананың азаматтық борышы. Қоғамдағы адамгершілік пен әдеп-инабаттың кең тарауы ең алдымен әрбір отбасындағы тәрбиеге, баланың ата-анасын жан-жүрегімен ардақтап, саналы түрде құрметтеуіне байланысты.
Адам өмірінің мәні мен сұлулығы, келешекке сенімі — ата-ананы қастерлеу, перзенттік қарызды ұмытпау арқылы айқындалады. Бұл — тек мәдениеттілік пен әдептіліктің емес, ең алдымен адамгершіліктің белгісі.