Балалар аурулары
Салауатты өмір сүруге тәрбиелеу — еліміздің ертеңін ойлау
Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жаңғыруы туралы ой қозғағанда, ең басты мәселенің бірі — адам капиталының сапасы. Сапа тек білім мен тәрбиемен шектелмейді: адамның денсаулығы — осы ұғымның ажырамас бөлігі. Дені сау азамат алған білімін нәтижелі еңбекке айналдырып, елдің дамуына нақты үлес қоса алады.
Неге дәл денсаулық?
Елдің даму деңгейі халықтың денсаулығы, білімі және рухани мәдениеті арқылы бағаланады. Сондықтан бала тәрбиесінде оқу сапасымен қатар, денсаулықты сақтау да тұрақты назарда болуы керек.
Ақпараттың сапасы
Денсаулық туралы кеңес пен түсіндіру нақты, шынайы және сапалы болғанда ғана тәрбиелік әсер береді. Ата-ана мен мұғалім дұрыс ақпаратқа сүйенуге тиіс.
Бұл мәтіннің мазмұны Ресейге ғана емес, әлемге танымал психолог-дәрігер, РАО академигі, медицина ғылымдарының докторы, педиатр әрі психолог Дмитрий Васильевич Колесовтың «Болезни поведения. Воспитание здорового образа жизни» (Мәскеу, «Дрофа», 2002) еңбегінің аудармасынан алынған үзінділерге негізделген.
І. Ерте жастан тәрбиелеу: ата-ананың баланы салауатты өмірге баулуы
Мінез-құлықтағы күрделі ауытқулардың түп-төркінін көбіне балалық шақтан іздейміз. Психикалық даму өмір бойы жалғасқанымен, алғашқы үш жылда ерекше қарқынды жүреді. Бала қоғамда, адамдармен қарым-қатынаста ғана тұлға ретінде қалыптасады. Ең алғашқы үлгі — ата-ана, әсіресе өмірінің алғашқы айларындағы анасының ықпалы өте зор.
Тәрбиенің негізгі шарттары
- Үнемі әрі уақытылы назар: баланың мінез-құлқындағы өзгерістерді байқап, құптау не құптамауды жұмсақ, түсінікті түрде білдіру.
- Бірізді бағалау: бала «осылай істесем — осылай болады» деген болжау механизмін қалыптастырады; бұл өзін-өзі реттеудің тірегі.
- Диалог мәдениеті: тәрбиенің монологқа айналуы баланы тұйықтайды; түсіндіру мен тыңдау қатар жүруі қажет.
- Негізделген тыйым: тым көп әрі себепсіз тыйым ата-ананың беделін әлсіретіп, тілазарлық пен «тыйымды бұзу» дағдысын туғызады.
Жасөспірім кезеңі: ең нәзік өзгеріс
Жасөспірім шақ ата-ана үшін де, бала үшін де күрделі кезең: тез өсу, жыныстық жетілу, әлеуметтік байланыстардың кеңеюі және эмоциялық құбылмалылық күшейеді. Бұл уақытта ең басты психологиялық қиындық — ата-ана мен жасөспірім қарым-қатынасының өзгеруі. Бұрынғы тәрбиедегі олқылықтар айқынырақ көріне бастайды.
Ата-анаға жүктелер қызметтер
- Қорғау және моральдық қолдау көрсету.
- Көңіл-күйі мен жалпы жағдайын бақылап отыру.
- Отбасы құндылығын сақтайтын тұрақты қарым-қатынас орнату.
Жиі кездесетін қате ұстаным
Директивті стиль — абсолютті бағынуды талап ету. Мұндай қысым жасөспірімнің жағдайды талдауына, шешім қабылдауына және жауапкершілікті сезінуіне кедергі болады. Соның салдарынан ол ата-анадан алыстап, беделді пікірді кездейсоқ адамдардан іздеуі мүмкін.
Сенімге негізделген қатынас: практикалық қағидалар
Қателік үшін бірден ұрыспай, алдымен анық-қанығына жету маңызды. Егер жасөспірім өзі келіп мойындаса — байыппен сөйлескен дұрыс.
Ата-ананың басты мақсаты — көмектесу. «Ұрысу емес, шешім табу және қайта қайталамау» қағидасын ұстанған жөн.
Есте сақтайтын ереже: айғай — тәрбиелік құрал емес. Нағыз ата-ана баласына тәубеге келтіретін емес, сырын сеніп айтатын, сүйеніш болатын адамға айналуы керек.
Қауіпті «бір рет қана» деген алдау
Кейбір нәрселердің дәмін мүлде татуға болмайды: никотин, алкоголь, есірткі. Бір рет тәжірибе жасаудың өзі қауіпті. Балада «кешірім сұрасам болды, бәрі түзеледі» деген қате сенім қалыптаспауға тиіс. Кей жағдайларда ата-ананың кешірімі мәселені шеше алмайды: бір қате әрекет адамның бүкіл өмірін өзгертіп жіберуі мүмкін.
Ата-анаға берілетін екі жүйелі кеңес
- 1 Жасөспірімнің өз отбасында өзін жайлы сезінуін қадағалаңыз. Егер ол жайлылықты сырттан ғана іздесе, «балдеж», «кайф» сияқты ұғымдар қауіпті әдеттерге жетелеуі мүмкін. Оның орнына спорт, үйірме, жарыстар секілді қауіпсіз әрі пайдалы ортаға бағыттаңыз.
- 2 Бала туғаннан өзін қауіпсіз сезінсін: ата-анасы әрдайым қолдайтынын, көмектесетінін білсін. Отбасылық қарым-қатынас жат болмауы керек; кез келген түсініспеушілік талқыланып, шешілуі тиіс.
Ақпарат тапшылығы және қоғамның қолдауы
Ақпарат көп болғанымен, шын мәнінде пайдалы әрі қолданбалы мәлімет жиі жетіспейді. Бұл тапшылықты ең алдымен ата-ана мен жасөспірімдер сезінеді. Сондықтан қоғамда психологиялық, медициналық, құқықтық ақпарат алуға болатын қолжетімді орталықтар болғаны маңызды. Мұндай қолдау ата-ананың тәрбиедегі еңбегін жеңілдетіп, тиімділігін арттырады.
«Отбасы — ата-ана — жасөспірім — мектеп — қоғамдық орта» арасындағы байланыс шынайы, әділ, өркениетті болғанда ғана мінез-құлқы орнықты, салауатты өмірге ұмтылатын ұрпақ қалыптасады.
ІІ. Салауатты өмірге кедергі келтіретін мінез-құлық «ауруларының» психологиялық негіздері
Өмір сүру бейнелері
Қазіргі адам денсаулығы тек өмір салтына емес, мінез-құлқына да тәуелді. Көпшілік денсаулық туралы ауырған кезде ғана ойлайды. Ал шын мәнінде, көп нәрсе адамның өз қолында: күн тәртібі, қозғалыс, зиянды әдеттен бас тарту, өзін-өзі бақылау.
Салауатты өмір
- Жүйелі күн тәртібі.
- Жеткілікті ұйқы, уақытылы тамақтану.
- Зиянды факторлардың барынша аз болуы.
Тәуекелге жақын өмір
- Ретсіз күн тәртібі.
- Алкоголь, темекі, есірткі сияқты зиянды заттарға бейімділік.
- Қозғалыстың аздығы, артық салмақ.
Аурушаң өмір
Бұл жағдайда адам ретсіз өмір салты мен зиянды әдеттердің салдарынан еркіндігін жоғалтады: ол өзіне емес, ауруына тәуелді болып қалады.
Зиянды факторлардың екі тобы
1) Тікелей ауру тудыратын факторлар. Мысалы, жұқпалы қоздырғыштар.
2) Қорғаныс қабілетін әлсірететін факторлар. Бір адамда тұмау жеңіл өтсе, екіншісінде асқынып, бронхит, пневмония сияқты ауруларға ұласуы мүмкін.
Көп қауіп баяу, байқалмай жиналады: сыртқы жағдай өзгергенде (мысалы, атмосфералық қысым ауысқанда) әлсіз тұстар бірден білінеді.
«Мінез-құлық аурулары» деген не?
Күн тәртібі мен зиянды затты қолдану — адамның таңдауы. Ал осы таңдаудың салдарынан пайда болған тәуелділік пен дерттерді шартты түрде мінез-құлық аурулары деуге болады. Оларға нашақорлық, маскүнемдік, темекі шегу, жыныстық жолмен жұғатын аурулар, жүрек-қантамыр жүйесі мен зат алмасудың бұзылыстары жатады.
Өз денсаулығына жауапкершілікпен қараудың шарттары
- Денсаулықты құндылық деп қабылдау.
- Өзін дені сау адам ретінде қалыптастыру (мінез-құлық арқылы).
- Денсаулықты жоғалтудың салдарын алдын ала ойлау.
- Пайдалы ақпаратты күнделікті дағдыға айналдыру.
- Үрей энергиясын әрекет энергиясына айналдыру: нақты қадам, нақты жоспар.
- Салауатты өмір салтын тұрақты әдет ету.
Қазіргі заманның үш «ластануы»
Қоршаған ортаның ластануы: экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы, түрлердің жойылуы, зиянкестердің көбеюі.
Организмнің іштей ластануы: аллергия, әр түрлі мүшелердің уытты заттармен улануы.
Жан дүниенің ластануы: жалған идеялар, имани-этикалық құндылықтардың әлсіреуі, ақпараттық шудың шамадан тыс болуы.
Қорытынды түйін
Салауатты өмір салты — адамның еркіндігі. Тәуекелі жоғары өмір — еркіндіктің шектелуі. Аурушаң өмір — еркіндіктен айырылу. Сондықтан балаға ерте жастан денсаулықтың құнын түсіндіріп, оны таңдауға емес, дағдыға айналдыру қажет.
Қолданылған әдебиеттер және аударма туралы
Негізгі дереккөз
Дмитрий Васильевич Колесов. «Болезни поведения. Воспитание здорового образа жизни». Ғылыми-танымдық басылым. Мәскеу: «Дрофа», 2002.
Қосымша әдебиеттер
- Қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздіктер. Алматы: Дайек-Пресс, 2008.
- Русско-казахский словарь. Алматы: Арыс, 2007.
- Большая медицинская энциклопедия. Москва: Астрель, 2011.
- Қоғамдық ғылымдар терминдерінің сөздігі. Алматы, 2010.
- Балалар аурулары. К.А. Святкина, Е.В. Белогорская, Н.П. Кудрявцева. Алматы, 2003.
- Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы. Қ. Дүйсембин, З. Алиакбарова. Алматы, 2003.
- Валеология. М.М. Ақмырзаев, Ә.Ү. Сағымбаев. Фолиант, 2007.
Аударған
Қызылорда қаласындағы Мәншүк Мәметова атындағы гуманитарлық колледждің РОӘБ әдіскері — Даулетбаева Гүлзира.
Қысқа чек-парақ: отбасы үшін күнделікті бағдар
Күн тәртібі
Ұйқы, ояну, тамақтану уақыты — тұрақты.
Диалог
Тыңдау, сұрақ қою, бірге талдау — күнделікті әдет.
Шекара
Тыйым аз, бірақ негізді әрі бірізді.
Орта
Достары, жаңа таныстары, уақыт өткізу мекені назарда.
Қауіп
«Бір рет қана» — никотин, алкоголь, есірткіде болмайды.
Қолдау
Үй — қорған: көмек сұрау ұят емес, қалыпты дағды.