Республикамызда мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту - бүгінгі таңдағы өзекті мәселе

Мәселенің өзегі: мемлекеттік тілге қатысты қанағаттанбаушылық

Қазақстанда тұратын өзге этностардың өз тілдерін сақтауына және дамытуына жасалып жатқан қамқорлық — құптарлық. Алайда тіл мәселесі сөз болғанда, әңгіменің өзегі ең алдымен қазақ тіліне, мемлекеттік тілге келіп тірелуі тиіс.

Тілші ғалымдардың дерегінше, жыл сайын әлемде шамамен 25 тіл жойылады. Қазақ тіліне мұндай тікелей қауіп қазірше төніп тұрған жоқ деген ой айтылуы мүмкін. Сондай-ақ «бір миллион адам сөйлейтін тіл өлмейді» дейтін пікір де бар. Бірақ бұл уәждерге сүйеніп, қол қусырып отыруға болмайды: тілдің тағдыры — санмен ғана емес, қолданыспен өлшенеді.

Намыс пен ниет: тілге қатысты жауапкершіліктің екі өлшемі

Мемлекеттік тілдің кеңеюіне кедергі — көбіне көзқарас. Жеті атасынан бері қазақ болып келе жатқан, Қазақстанда тұратын азаматтардың қазақша білмеуі — намыстың кемдігін көрсетеді. Ал мемлекетке қызмет ететін қызметкерлер мен шенеуніктердің сол мемлекеттің тілін білмеуі — ниеттің жоқтығы.

Мемлекеттік деңгейде айтылған талаптарды басшылар «аса орындамаса да», ең болмаса «жете қабылдауы» керек. Жұмыс көп, мүмкіндік жеткілікті, бірақ түпкі мәселе — орындаушылық пен ішкі ұстанымда.

Мемлекеттік тіл: мәртебе ғана емес, басқару тілі

Мемлекеттік тілдің мәртебесі Конституцияда бекітілген: мемлекеттік мекемелерде іс қағаздары осы тілде жүргізілуі тиіс. Әдетте мемлекеттің негізін құраушы әрі жердің байырғы иесі саналатын халықтың тілі мемлекеттік тіл болып белгіленеді. Отарлық кезеңді ұзақ өткерген кейбір елдерде керісінше отарлаушы тіл мемлекеттік деңгейге көтерілгені белгілі — мұндай тәжірибе тілден ажыраудың қандай қауіпке апаратынын еске салады.

Қазақ әдеби тілі және жазу тарихы

Қазіргі қазақ әдеби тілі халық ауыз әдебиеті дәстүрлері мен тілдік нормаларынан бастау алып, кейін ақын-жыраулар мұрасымен байып, ұлы Абай мен Ыбырай шығармашылығы арқылы бүгінге жетті.

Қазақ тілінің әлеуеті: орын, өріс және мәдени салмақ

Қазақ тілі — әлемдегі алты мыңға жуық тілдің ішінде қолданылу өрісі жағынан шамамен жетпісінші орындарда аталады деген дерек бар. Ал тіл байлығы, көркемдігі, оралымдылығы тұрғысынан алғашқы қатарға лайық тілдердің бірі. Ол ауызша және жазбаша тіл мәдениеті қалыптасқан тілдердің және мемлекеттік мәртебеге ие тілдердің қатарында.

Қазақстанда тұратын жүзден аса этнос өкілдері осы елдің тұрмысын, мәдениетін, әдебиетін, тілін білуге ұмтылуы керек. Тілге құрмет — халыққа құрмет. Тілсіз халықтың өмір сүруі мүмкін емес.

Мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің алғышарттары

Қазақстан Республикасында қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуіне бірқатар сыртқы және ішкі факторлар мүмкіндік береді. Сыртқы факторларға қолданушылар санының жеткіліктілігі, тілдік ортаның болуы, республика аумағына кең таралуы, қоғамдық өмірдің сан алуан саласында қызмет етуі және ауызша, жазбаша қолданыстың қатар жүруі жатады. Ішкі факторлар ретінде қазақ тілінің құрылым-жүйесінің жетілуі, лексика-фразеологиялық қорының байлығы, жазба және ауызша дәстүрінің тереңдігі аталады.

Стратегиялық мақсат: бірлік пен қажеттілікке айналған тіл

Ел бірлігін нығайтудың маңызды факторы ретінде мемлекеттік тілді балабақша, мектеп, ЖОО, мемлекеттік қызмет және қоғамдық-экономикалық өмірдің барлық саласында батыл қолданысқа енгізу — стратегиялық мақсат. Бұл ретте Қазақстандағы барлық этностардың тілін сақтауға құрмет сақтала отырып, ортақ біріктіруші негіз — мемлекеттік тілдің рөлі күшейтілуі керек.

Жауапкершілік жоғарыдан басталады: басқару тілінің үлгісі

«Балық басынан шіриді» деген сөз бар: басшылар қазақша сөйлегенде, халық та қазақша сөйлейді. Ендеше, үкімет пен парламент деңгейінде мәжілістерді қазақша өткізу, іс қағаздарын қазақша жүргізу — сөз емес, талап болуы тиіс.

Егер қазақ тілі шынымен мемлекеттік тіл болса, мемлекеттік қызметке алдымен қазақ тілін білетін кадрларды іріктеу қажет. Тіл талабы нақты әрі әділ тетіктермен бекітілмесе, ол қағаз жүзіндегі міндет болып қала береді.

Іске асыру тәжірибесі: жүйелі оқыту және құжат айналымы

Мемлекеттік органдарда мемлекеттік тілді дамыту бойынша жүйелі жұмыстар жүргізіліп келеді. Мысалы, прокуратура саласында қызметкерлерге мемлекеттік тілді үйрету сабақтары тұрақты ұйымдастырылып, оның нәтижесінде өзге ұлт өкілдерінің де қазақ тілін меңгергені айтылады. Құжаттар мен іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге талап күшейтілуде.

Сонымен бірге, мемлекеттік деңгейде қазақ тілінің орны айқындалып келеді: қазақ тілі үш тілдің бірі болып қана қоймай, бірінші әрі басты тіл ретінде қала беретіні туралы ұстаным бірнеше рет айтылған.

Тіл, патриотизм және мемлекеттілік

Тіл — қарым-қатынас құралы ғана емес. Ол халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, дүниетанымын, ұлттық болмысын және сан ғасырлық тарихи тәжірибесін жинақтап, ұрпаққа жеткізетін жүйе. Сондықтан мемлекеттік тіл мәселесі — патриотизммен тікелей байланысты мемлекеттік маңызы бар мәселе.

Мемлекеттік тіл — Отан ұғымымен сабақтас нышан: ту, елтаңба, әнұран секілді біріктіруші күш болуы тиіс. Ұлт пен тілдің біртұтастығы туралы ойды зиялы қауым да, ғалымдар да үнемі атап өтеді. Кеңес дәуірінде Ахмет Байтұрсынұлы мен Міржақып Дулатұлы секілді ұлт зиялыларын толғандырған түйіннің бірі де осы еді.

Мемлекеттік тіл — қазақ тілі: тарихи қисын

Тарихи тұрғыдан мемлекет әдетте ұлттық мемлекет ретінде қалыптасады: оның құрылтайшысы әрі әлеуметтік базасы белгілі бір этникалық қауым болады. Жалпы азаматтық тәжірибеде де осы қисын сақталған. Демек, ел болған жерде оның тілі мемлекеттік тіл болуы керек. Қазақстан — қазақ елі болғандықтан, мемлекеттік тіл — қазақ тілі.

Тілді үйрену: кәсіби талап әрі азаматтық парыз

Қазақ тілін оқып-үйренуді жоғары деңгейге көтеру қажет. Бұл — елдегі әрбір тұрғын үшін кәсіби қажеттілік қана емес, азаматтық парыз болуы тиіс. Мемлекеттік тілде сұрақ қойылса, мемлекеттік тілде жауап беру — мемлекеттік қызметтің табиғи шарты.

Конституцияның 7-бабында мемлекеттік тіл — қазақ тілі екені анық көрсетілген. Сондықтан мемлекет өз тілін сақтап, оның қолдану өрісін кеңейту үшін қолдан келгеннің бәрін жасауға міндетті.

Бүгінгі өзектілік: тіл — мәдениет пен бірегейліктің тірегі

Тәуелсіз Қазақстанда тіл мәселесіне айтарлықтай көңіл бөлінуде. Тіл — тек коммуникация емес, ұлттық діліміз көрінетін әлеуметтік құбылыс әрі мәдениетіміздің биік тұғыры. Демек, тіл ұлттық мәдениеттердің өзара ықпалдасуында да маңызды рөл атқарады.

Қазақ тілі мемлекеттік деңгейге көтерілген жылдары ана тілі үшін қоғамдық белсенділік артты. Дегенмен, шешілмей тұрған түйінді мәселелер бар: тілдің барлық салада өмірлік қажеттілікке айналуы бір күнде болатын процесс емес.

Пайдаланылған әдебиеттер