Түске дейін ұйықтауға тыйым
Қыз тәрбиесі — ұлт тәрбиесі
Қазақ халқы «қыз» ұғымын әдемілік пен инабаттылықтың, сұлулық пен ізеттіліктің нышаны деп таныған. Халық ауыз әдебиетінде, жыр мен нақыл сөздерде қыз баланың ұқыптылығы, шеберлігі, сүйкімділігі, жанының нәзіктігі, өнер-білімге бейімділігі жоғары бағаланып, көркем теңеулермен айшықталған.
Бейнелі сөздер мен теңеулер
- «Қыздың жиған жүгіндей»
- «Қыздың тіккен кестесіндей»
- «Қыз — елдің көркі, гүл — жердің көркі»
- «Жақсы қыз — жағадағы құндыз»
- «Қызы бар үйдің қызығы бар»
Қыз емес, қыздың аты — қызыл алтын,
Көрінер туған айдай жүзі жарқын.
Үлкеннің алдын кесіп сөз сөйлемес,
Халқының сақтай білген ізгі салтын.
Қыз бала — бойжеткен, келін, ана,
Бәрі де дер кезінде дара тұлға.
Ұрпағыңның ойласаң болашағын,
Қызды сыйла, жамағат, қызды сыйла.
Сабақтың мақсат-міндеттері
Бұл тақырыптың негізгі өзегі — ұлттық тәрбиенің құндылықтарын заманауи құзіреттіліктермен ұштастыру. Мақсат — қыз баланың бойына ұлттық болмысқа сай қасиеттерді дарыту, ойлау мен қарым-қатынас дағдыларын дамыту, дәстүр арқылы өмірлік мәселелерді шешуге бейімдеу.
Ақпараттық
Ұлттық дәстүрге сай әдептілік, көріктілік, ептілік, инабаттылық, кішіпейілділік, сұлулық сияқты қасиеттерді таныту.
Коммуникативтік
Ойлау, есте сақтау, танымдық қабілеттерді дамыту, өз ойын мәдениетті жеткізуге үйрету.
Проблеманы шешу
Әдет-ғұрып пен өнеге арқылы қыз тәрбиесіне тән мінез-құлық нормаларын бойға сіңіру.
Көрнекіліктер
Қыз баладан көргіміз келетін қасиеттер
Халқымыз қыз бойынан нәзіктік пен сұлулықты, ұяңдық пен инабаттылықты, сыпайылық пен ұқыптылықты, өнерлілік пен іскерлікті, шеберлік пен ақниеттілікті, ақкөңіл мінезді көруді қалаған.
Еңбекке баулу және үй ішіндегі тәртіп
Дәстүрлі ортада ұл балаға сыртқы ауыр жұмыстар жүктелсе, қыз балаға үйдің ішкі тіршілігі — төсек жинау, үй жинау, ас әзірлеу, шай құю сияқты істер ерте жастан үйретілген. Бұл — ұқыптылық пен жауапкершіліктің мектебі.
Ас әзірлеу, шай құю
Қонақжайлық пен мәдениеттің айнасы.
Тоқыма тоқу, кесте тігу
Шыдам, талғам, еңбекқорлық.
Ою-өрнек, үй жинау
Тазалық пен эстетикаға баулу.
Ән: «Қазақ қызы»
Отбасындағы тәрбиенің өзегі
Қазақ отбасының маңызды қызметтерінің бірі — тәрбие. Ата-ананың міндеті — жас ұрпаққа әдет-ғұрыпты, адамгершілік пен инабаттылықты, үлкенді сыйлау мәдениетін сіңіру. Қазақ отбасында қыз тәрбиесі әрдайым ерекше орын алған: қызды ардақтап, көңілін қалдырмай, бір жағынан мәпелеп өсіріп, екінші жағынан тәрбиесіне қатаң талап қойған.
Қыз тәрбиесінде ананың орны айрықша. Қыз бала анаға жақын болғандықтан, ізеттілік, ар-ұят, ұялшақтық, үлкенге қызмет көрсету, жол-жоралғыны сақтау сияқты қасиеттер ең алдымен ананың өнегесі арқылы дариды. Үйдің тазалығын сақтау, төсек жинау, ас пісіру, шай құю, кесте тігу сынды жұмыстарды үйретуді көбіне ана мен әже өз міндетіне алған.
Көрік, шаш күтімі және сұлулық туралы таным
Халқымыз қыз баланы болашақ ана, отбасының ұйытқысы деп танып, оның еңбекқор, өнерлі болуымен қатар көрікті болып өсуіне де мән берген. «Аттың көркі — жалы, қыздың көркі — шашы» деп, шаш күтімін ерекше өнер санаған: шашты айранмен, қынамен жуғызу, қос бұрым немесе бестемше етіп өріп ұстау — бойжеткен көркінің белгісі болған.
Жырдағы бейнелер
Шашының ұзындығы ізін басқан,
Шаштарын он күн тарап, бес күн өрген.
Қыпша бел, қиылған қас, қолаң шашты,
Қаз омырау кеудеге, құлап түссе қос бұрым.
Білектей арқасында өрген бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты,
Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін.
Бойжеткен қыздың ажарына қатысты таным
Халық түсінігінде бойжеткен қыздың ажары мен болмысына қарап, оны сипаттаудың нәзік өлшемдері болған. Бұл өлшемдер сыртқы көрікпен ғана шектелмей, сөйлеу мәнері, іс-әрекеті, байыптылығы мен тәрбиесі сияқты қырларды да қамтыған.
Әдемі қыз
Баппен сөйлеп, биязы күледі, жақсы мен жаманды айыра біледі.
Көрікті қыз
Істі үйіріп, сөзі салмақты, байыпты әсер қалдырады.
Шырайлы қыз
Көзі өткір, бет әлпеті бал-бұл жанған, тәні шымыр.
Сұлу қыз
Өткір сөзді, пысық, өрескелдікті сүймейді, сабырлы.
Ару қыз
Мүсіні келіскен, сөзі сыпайы, әдепті, ойлы, сұңғақ бойлы.
Ажарлы қыз
Дене бітімі жинақы, сөзі салмақты, ісі тиянақты.
Әсем қыз
Жүзі жылы, өзі ұяң, тәні нәзік.
«Қырық үйден тыйым»: жауапкершілік пен әдеп өлшемі
Қазақ қоғамында қызға қатысты тыйым сөздер — шектеу емес, әдеп пен жауапкершілікті бекітетін тәрбие тетігі. Олар қыз баланың өзін ұстау мәдениетін, еңбекке, тәртіпке, адалдыққа бейім болуын көздеген.
Тыйым сөздерден үлгі
- Түске дейін ұйықтауға тыйым.
- Бұраңдап қылымсуға тыйым.
- Тамақты обырлана жеуге тыйым.
- Ұрлық-қарлыққа тыйым.
- Салт-дәстүрден аттауға тыйым.
- Ұрыс-керіске тыйым.
Киім мәдениеті және мінез үйлесімі
Бойжеткен қыздың киім киісіне де ерекше мән берілген. «Адам көркі — шүберек, ағаш көркі — жапырақ» деп, қыз балаларға қынама қамзол, дүрия бешпет, кәмшат бөрік, қос етек көйлек кигізген. Алайда халқымыз үшін шынайы көрік — ақыл-ой мен мінездің жарасымы. «Қызым үйде, қылығы түзде», «Қыз ақылы — шешеден» деген мақалдар соған меңзейді.
Қыз сұлу көрінеді қылығымен,
Жарыса төгілген қос бұрымымен.
Бұл күнде сұлулықтың үлкені осы —
Қыз сұлу көрінеді білімімен.
Қыз сұлу көрінеді шашыменен,
Ай қабақ, қиғаш қара қасымен.
Қыз сұлу көрінеді толған айдай,
Он бес пен он сегізде жасыменен.
Қыз сұлу көрінеді өрнегімен,
Тізілтіп сөз маржанын тергенімен.
Майысып бұратылып, майда басып,
Жаныңа наз қылықпен келгенімен.
Дарытқан бар асылды өз елінен,
Қыз сұлу көрінеді өрнегімен.
Құлпырып қазағымның арулары,
Өткендей сұлулықтың елегінен.
Қазіргі қоғам және тәрбие сабақтастығы
Бүгінде кейбір отбасыларда қыз тәрбиесінің мағынасы әлсіреп бара жатқаны байқалады. Кей ортада қыз баланың бойынан ұлттық болмысқа жат қылықтар — темекіге әуестік, жеңіл жүріс, көпшілік жерде өзін ұстай алмау, қарым-қатынас әдебін сақтамау сияқты жағымсыз көріністер кездеседі. Мұндай жағдайлар — қоғам үшін де, ұлттың ұяты үшін де ойлантарлық мәселе.
Қыздың жақсы болып өсуіне оның өскен ортасы, құрбы-құрдасы, араласатын адамдар шеңбері де зор әсер етеді. «Қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас бол», «Қызға қырық үйден тыйым» деген нақылдар — өмір тәжірибесінен туған. Сондықтан бүгінгі заманда да қыз бойынан ақылдылық, инабаттылық, сымбаттылық, көріктілік және іскерлік қатар табылуы керек.
Халық «Өнерсіз қыздан без, өнегесіз ұлдан без» дейді. Абайдың өнегесі де осыған үндейді: ары бар, ақылы бар, ұяты бар ата-ананың қызын қадірлеу — ұрпаққа қойылар талаптың биігі.
Қорытынды ой
Тәрбие отбасынан басталады. Қазақ отбасындағы қыз тәрбиесі ұлттық салт-дәстүрмен сабақтасып, заман талабына сай мазмұнмен толығуы керек. Болашақ ұрпақты адамгершілігі мол, иманды, өнегелі, өнерлі етіп тәрбиелеу — әр шаңырақтың үлкен міндеті.