Шаңды жорық
Қазақ–қалмақ қатынастары
Бұл сабақ жоспары Қалмақ хандығының күшею кезеңін, қазақ–қалмақ қарым-қатынастарын, «Шаңды жорықты» және қазақтардың қалмақтарды жеңуінің тарихи маңызын түсіндіруге бағытталған. Оқушылар құжаттармен және картамен жұмыс істеп, тарихи тұлғалардың қызметін талдау арқылы қорытынды жасауға үйренеді.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Сабақтың әдістері
Әңгіме, сұрақ-жауап
Көрнекіліктер
Карта, сызба
Негізгі түсініктер
«Шаңды жорық», қазақ–қалмақ қатынастары
Сабақтың мақсаттары
- Білімдік: Қалмақ хандығының қалыптасуы мен күшеюін, қазақ–қалмақ қатынастарының ерекшеліктерін, «Шаңды жорықты» және қазақтардың жеңісінің тарихи маңызын түсіндіру.
- Дамытушылық: Құжаттармен және картамен жұмыс дағдыларын жетілдіру; саяси қайраткерлердің қызметіне талдау жасап, дәлелді баға беру арқылы логикалық ойлауды және танымдық қызығушылықты дамыту.
- Тәрбиелік: Халық тарихына құрметпен қарауға, ынтымақтастыққа, бірін-бірі түсіне білуге тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру кезеңі
- 1 Топқа бөлу (әр топтың санына қарай жалауша орналастыру).
- 2 Оқу құралдарын тексеру және түгендеу.
- 3 Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
Топтық «жылдам еске түсіру» сөздігі
Тақырыпты белсендіру үшін әр топқа жылдар, ұғымдар, тұлғалар мен оқиғалар беріледі. Оқушылар байланысын табады: себеп–салдар, уақыт, қатысушылар.
Оқиғалар
- Аңырақай шайқасы
- Бұланты шайқасы
- Ордабасы құрылтайы
- «Елім-ай»
- Қайың сауған
Тұлғалар мен дерек
- И. Г. Ренат
- С. Қойдағұлұлы, Қ. Қоштайұлы
- Жоңғарларға қарсы күрескен батырлар
- Жоңғарларға қарсы күрескен қазақ қыздары
- Жоңғарлардан қазақтардың жеңілу себептері
Үй тапсырмасын тексеру (карточкалар)
- 1. Картаға башқұрттардың орналасқан жерін түсіріңдер.
-
2. Кестені толтырыңдар: шаруашылығы, тілі, діні; ортақ белгілер (рухани және материалдық негіз).
Халық Шаруашылығы Тілі Діні Ортақ белгілер Қазақтар Башқұрттар -
3. «Жаңаесіл шекара шебі» (картамен жұмыс):
- Салынған бекіністердің атауы және салыну себептері
- Орналасқан жері
- Алып жатқан аумағы
- Маңызы
-
4. Тарихи оқиғаларды және оларға қатысты тұлғаларды сәйкестендіріңдер.
Тарихи тұлға Жылдар Мазмұны Нұралы 1740 Әбілқайыр ханның ұлы; патша үкіметі оны Кіші жүздің ханы ретінде ресми түрде бекітті. Батырша XVIII ғ. 50-жылдары Башқұрттардың Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық қозғалысына қатысқан тұлға. Неплюев 1765 Генерал-поручик; Сібір шебінің қолбасшысы; Ертістің дала жағынан 10 шақырымдық белдеу орнатуды ұсынды. Шпрингер 1755 Орынбор өлкесінің губернаторы; қазақтарды көршілес башқұрттармен және қалмақтармен жауластыру саясатын жүргізді. Қарасақал 1748 Башқұрттардың Ресей отаршылдығына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің жетекшілерінің бірі. Ескерту: сәйкестендіру тапсырмасында бірқатар сипаттамаларды оқушылар өздері нақты деректермен толықтырып, талқылау арқылы түзетеді.
Сыни тұрғыдан ойлау
«Көшпенділер» фильмінен үзінді арқылы тарихи оқиғаларды көркем баяндаумен салыстырып, дерек пен интерпретацияның айырмасын талқылаңыздар.
Жаңа тақырыптың жоспары
1) Қалмақ хандығының күшеюі
Еділдің төменгі сағасындағы саяси жағдай, күшею себептері және мақсат-міндеттері.
2) Қазақ–қалмақ қатынастары
Дипломатия, қақтығыстар, одақтар және шекаралық мәселелер.
3) «Шаңды жорық»
Жорықтың алғышарттары, барысы, зардаптары және тарихи сабақтары.
4) Жеңістің тарихи маңызы
Қазақ қоғамына, аймақтық күштер теңгеріміне және саяси бағыттарға әсері.
Талқылауға арналған сұрақтар
- 1. «Кім? Қайда? Қашан?» ойыны: тұлға–мекен–жыл байланысын анықтаңыздар.
- 2. Қалмақ хандығының күшею себептері мен негізгі міндеттері қандай болды?
- 3. Әбілқайыр хан тұсындағы қазақ–қалмақ қатынастарына сипаттама беріңіздер.
- 4. Патша үкіметі неге қалмақтардың Жоңғарияға көшуіне қарсы болды?
- 5. Ресей қалмақтарға қатысты қандай шаралар қолданды?
- 6. «Шаңды жорық» туралы баяндаңыздар (себептері, барысы, нәтижелері).
- 7. Қазақтардың қалмақтарды талқандауының тарихи маңызы неде?
Сергіту сәті: «Қазақтай ел қайда»
Орындайтын: оқушылар
Көңілі көлдей шалқыған,
Қазақтай ел қайда.
Даласы жусан аңқыған,
Өзіңдей жер қайда.
Киелім! Таусылмас саған айтарым,
Ардақтап өтейін.
Бабадан қалған байтағым,
Садағаң кетейін, Киелім!
Қайырмасы
Күлімдеп жатқан көлден,
Көкорай шалғын белден,
Құбыла соққан желден,
Айналайын!
Тілегін Тәңір берген,
Қасиет қонған Елден,
Елі үшін туған Ерден,
Айналайын!
Болмасаң өзің айбарым,
Мұратқа жетер ме ем?!
Түспесін төмен байрағың,
Төбеңе көтерген, Киелім!
Ғасырлап күткен, армандап,
Теңдігім — асқақ ән.
Ұлыңа Алла жар болғай,
Елімді бастаған, Киелім!
Сабақты бекіту
INSERT әдісі
«Сыни тұрғыдан ойлау әдістері» бойынша ой түйіндеу: әр топ өз қорытындысын қысқаша жазады.
| Топ № | Не білемін | Не үйрендім | Не білгім келеді |
|---|---|---|---|
Бағалау
«2 жұлдыз және 1 тілек» әдісі: әр оқушы (немесе топ) екі күшті тұсты атап, бір ұсыныс айтады.
Жұлдыз 1
Күшті тұс
Жұлдыз 2
Күшті тұс
Тілек
Ұсыныс
Үй тапсырмасы
- 1. Тақырыпты оқып, параграф соңындағы сұрақтарға жауап беріңдер.
- 2. Қалмақ хандығының күшею себептері мен негізгі міндеттері туралы айтып беріңдер.
- 3. Әбілқайыр хан тұсындағы қазақ–қалмақ қатынастарына талдау жасаңыздар.
- 4. Патша үкіметі неге қалмақтардың Жоңғарияға көшуіне қарсы болды?
- 5. Ресейдің қалмақтарға қатысты қолданған шараларын атаңыздар.
- 6. «Шаңды жорық» туралы қысқаша хабарлама дайындаңыздар.
- 7. Қазақтардың қалмақтарды талқандауының тарихи маңызын дәлелдермен түсіндіріңіздер.
Қосымша тапсырма: кесте
Шаруашылығы, тілі, діні; ортақ белгілер (рухани және материалдық негіз) бойынша толтыру.
Қосымша тапсырма: карта
«Жаңаесіл шекара шебі»: бекіністер, орналасуы, аумағы және маңызы.