Қалпына келмейтін ресурстарды ата
Сабақ тақырыбы
§10. Жер, су және табиғат ресурстарының басқа да түрлері
Білімділік
Оқушыларға жер, су және табиғат ресурстарының қоры мен таралуын түсіндіру.
Дамытушылық
Ойлау және есте сақтау қабілетін, танымдық қызығушылығын дамыту.
Тәрбиелік
Отансүйгіштікке, табиғатты аялап, қорғауға тәрбиелеу.
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Әдістер мен жұмыс түрлері
Сұрақ-жауап, картамен жұмыс, кітаппен жұмыс, жеке және топтық жұмыс, карточкамен жұмыс.
Көрнекі құралдар
Интерактивті тақта, таратпа материалдар, дүние жүзінің саяси және физикалық карталары, табиғат суреттері және т.б.
Әдіс-тәсілдер
Ойын элементтері, INSERT әдісі, пәнаралық байланыстарды пайдалану.
Сабақ барысы
Ұйымдастыру кезеңі: сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, сыныпты ретке келтіру, сабақ мақсатын жариялау.
| Кезең | Мазмұны | Уақыты |
|---|---|---|
| 1. Сергіту сәті | Өткен тақырып бойынша «Ең, ең» сұрақтары. | 3 минут |
| 2. Үй тапсырмасы | Кеспелердегі сұрақтарға жауап беру, интерактивті тақтадағы тапсырмалар, INSERT кестесімен жұмыс. | 15 минут |
| 3. Жаңа тақырып | Карта, кесте, суреттер арқылы түсіндіру; экономика және тарихпен пәнаралық байланыс; электронды оқулықты тыңдау. | 10 минут |
| 4. Бекіту | INSERT кестесін талқылау. | 7 минут |
| 5. Қорытындылау | Электронды оқулықтағы тест тапсырмаларын орындау. | 5 минут |
| 6. Рефлексия | Бағалау, үй тапсырмасын беру. | 5 минут |
Сергіту сәті: «Ең, ең» сұрақтары
Өткен тақырыптарды еске түсіру үшін қысқа сұрақтар қойылады.
- Минералды байлықтарды ең көп өндіретін елдер қайсы?
- Әлемде ең көп өндірілетін шикізаттар кешені қандай?
- Алтын мен алмазға ең бай мемлекет қайсы?
- Мұнайға ең бай аймақ қайсы?
- Табиғат ресурстарына ең бай мемлекеттерді ата.
- Мыс кеніне ең бай елдер қайсы?
- Алюминий қорларына ең бай елдер қайсы?
- Табиғат ресурстарына кедей бола тұра, ең дамыған елдерді ата.
- Уран қоры ең мол ел қайсы?
- Минералды ресурстарды көп өндіретін елдер ішінде Қазақстан нешінші орында?
Үй тапсырмасын тексеру
Жұмыс форматы
- Кеспелердегі сұрақтарға жауап беру.
- Интерактивті тақтадағы тапсырмаларды орындау.
- Мәтін мазмұны бойынша түсіндірме сұрақтар.
Кеспелердегі сұрақтар
1-кеспе
- Табиғат дегеніміз не?
- Өндірісті орналастырудағы ең негізгі фактор қандай?
- Сарқылатын табиғат ресурстары қалай бөлінеді?
- Табиғат ресурстарын ата.
2-кеспе
- Ресурстарды қолдануына қарай қандай топтарға жіктейміз?
- Минералды ресурстарды сақтап, ұрпаққа қалдыру үшін не істеу керек?
- Қалпына келетін ресурстардың түрлерін ата.
- Қытай қандай табиғи қорларға бай?
3-кеспе
- Қазіргі дүниежүзілік шаруашылықта дамушы елдер қандай рөл атқарады?
- Сарқылмайтын ресурстардың қандай түрлері сарқылу қаупіне жақын?
- 400 жыл ішінде қанша құстар мен сүтқоректілер түрі жойылды? Неге?
- Жойылуға жақын жануарлар түрлерінің саны қанша? Неге?
4-кеспе
- Жер бетіндегі мұнайға бай аудандарды ата.
- Планетамызда жыл сайын қанша тонна отын және минералды шикізат алынады?
- XXI ғасырда тау-кен қорларын өндіру неліктен 5 есеге өсуі мүмкін?
- Болжам бойынша алюминий қоры қанша жылға жетеді?
5-кеспе
- Таскөмір қай дәуірде, неден пайда болды?
- Табиғатты пайдалану дегеніміз не?
- Әлемде өндірілген отын-энергетикаға қанша пайыз тиесілі?
- Табиғат пен қоғам арасындағы адам рөлі қандай?
6-кеспе
- Адамның табиғатты пайдалануынан қандай проблемалар туындайды?
- 2010 жылға дейін АЭС-терін тоқтатқан елдер қайсы? Неліктен?
- Қалпына келмейтін ресурстарды ата.
- Болжам бойынша темір қоры қанша жылға жетеді?
INSERT стратегиясы: мәтінмен белсенді жұмыс
Бұл стратегия оқушының мәтінді түсінуін бақылауға және ойлануға ынталандырады. Оқу барысында мәтіннің шетіне белгі қойылады, сабақ соңында белгілер талқыланады.
v — таныс ақпарат
Оқылған мәлімет сіздің біліміңізбен сәйкес келеді.
– — қайшылық
Ақпарат сіз білетін мәліметке сәйкес келмейді немесе басқаша берілген.
+ — жаңа мәлімет
Бұрын естімеген, сіз үшін жаңа ақпарат.
? — сұрақ тудырған ой
Таң қалдырды, күмән тудырды немесе тереңірек білгіңіз келеді.
Оқу кезінде назар аударатын дерек
Жер шарындағы судың 97,2% — Дүниежүзілік мұхит сулары; тұщы су үлесі — 2,5%, ал жер үсті сулары — бар-жоғы 0,1%. Адам ең көп пайдаланатын су — өзен суы. Планетаның шамамен 60% аумағында тұщы су тапшылығы байқалады.
§10. Жер, су және табиғат ресурстарының басқа да түрлері
Жер ресурстары
Жер ресурсының ең негізгі көзі — топырақ. Дүние жүзіндегі жалпы жер қоры 13,1 млрд га. Соның шамамен 1/3 бөлігі ғана ауыл шаруашылығына жарамды (шамамен 4,8 млрд га). Оның ішінде жердің 3/4 бөлігі жылу мен ылғал тапшылығына байланысты толыққанды пайдалануға жарамсыз.
Өңделетін егістік жер үлесіне жалпы жер қорының шамамен 11% тиесілі. Егістік жердің басым бөлігі Еуропа мен Азияда шоғырланған, ал Оңтүстік Америка мен Аустралиядағы үлесі салыстырмалы түрде аз.
Егістік жері ірі елдер (млн га)
- Үндістан — 166
- Ресей — 130
- Қытай — 93
- АҚШ — 19
- Қазақстан — 35
- Украина — 33
- Аустралия — 47
- Канада — 45
- Бразилия — 43
Жайылым-шабындық көлемі ірі елдер (млн га)
- Аустралия — 415
- Қытай — 400
- АҚШ — 240
- Қазақстан — 187
- Бразилия — 185
- Аргентина — 142
Жер қорының құрылымы үздіксіз өзгеруде: халқы тығыз қоныстанған Жапония, Корея, Сингапур, Нидерланд сияқты елдер өңделетін жерді теңіз есебінен ұлғайту тәжірибесін қолданады. Сонымен қатар малды шамадан тыс жаю және жел-су эрозиясы әсерінен жыл сайын 6–7 млн га жер жарамсыз күйге түседі.
Су ресурстары
Жер шарындағы судың негізгі бөлігі — 97,2% — мұхит суы. Тұщы су үлесі — 2,5%, ал жер үсті сулары — бар-жоғы 0,1%. Адам күнделікті өмірде ең көп пайдаланатын су — өзен суы.
Тұщы су тапшылығы планетаның көптеген бөлігінде сезіледі. Жалпы өзен суларының гидроәлеуеті жағынан Азия, Америка және Африка аймақтары көзге түседі. Ағын суды жан басына шаққанда халық саны аз аймақтар, соның ішінде Аустралия, алға шығады.
Ағын су қоры мол елдер
Бразилия, Ресей, Конго, Канада.
Теңіз суын тұщыландыру
Тұщыландыру қондырғылары Сауд Арабиясы, Ливия, Мальта, Багам аралдары және Қазақстанда орнатылған.
Орман ресурстары
Ормандар Жер шарының шамамен 30%-ын алып жатыр (шамамен 4 млрд га). Соңғы екі ғасырда орман алқаптары екі есеге азайған. Орман қорының едәуір бөлігі Оңтүстік Америка мен Азияда сақталған.
Ормандылығы жоғары елдер
- Француз Гвианасы — 95%
- Суринам — 91%
- Гвиана — 85%
- Папуа – Жаңа Гвинея — 84%
- Габон — 81%
Ірі орман қорына ие аймақтар
- Бразилия — 52%
- ТМД елдері — 37%
- Ресей — 45%
Орманы аз/жоқ елдер
- Аустралия — 11%
- Кувейт — 0,3%
- БАӘ — 0,1%
- Оман — орман жоқ
Орман ресурсын шаруашылық тұрғысынан бағалауда негізгі көрсеткіш — ағаш сүрегі. Ағаш сүрегін өндіруде Латын Америкасы, ТМД елдері (әсіресе Ресей) алдыңғы орында; жекелеген елдер ішінде Бразилия, Канада және АҚШ айрықша байқалады.
Дүниежүзілік мұхит ресурстары
Мұхит — адамзат үшін аса маңызды ресурстардың бірі. Онда биологиялық және минералдық қор өте мол. Көптеген елдер теңіз жағалауында судың толысу энергиясын пайдаланатын электр станцияларын салған (Франция, АҚШ, Канада және т.б.).
Қайраң (континенттік шельф) ресурстары
Мұнай мен газ қоры шамамен 120–150 млрд т. Қатты пайдалы қазбалар: кенді (темір, мыс, қалайы, сынап және т.б.) және кенсіз (алмас, ильменит, цирконий, алтын, янтарь және т.б.).
Мұхит түбі ресурстары
Әсіресе темір-марганец конкрециялары мол. Олардың құрамында негізгі кендерден бөлек 20-дан астам элемент кездеседі.
Мұхиттан алынатын органикалық дүниенің шамамен 90%-ы материктік қайраңнан өндіріледі (Норвег, Охот, Жапон теңіздері және т.б.). Мұхит суының өзінде 70-тен астам элемент бар: негізгісі — ас тұзы мен магний. Қазіргі кезде әлемдегі магнийдің 40%-ы теңіз суынан алынады.
Рекреациялық ресурстар
Рекреациялық ресурстар — кешенді ресурстар. Олардың құрамына орман, тау, теңіз жағалауы, климаттық жағдайлар және тарихи-мәдени нысандар кіреді. Қазіргі таңда бұл сала туризмнің дамуына тікелей ықпал етеді.
Туристерді қабылдау көрсеткіші бойынша АҚШ, Испания, Франция, Италия және Түркия ерекше көзге түседі.
Баламалы энергия көздері
Гелиоэнергетика
Күн энергиясының әлеуеті жоғары аймақтар — тропиктік шөлдер. Бұл бағытта АҚШ пен Франция елеулі жетістікке жеткен. ТМД аумағында Қырымда жобалар жүзеге асырылған; қазіргі кезде Жапония, Италия, Израиль, Аустралияда да дамуда.
Жел энергиясы
Жел энергиясы — арзан әрі экологиялық таза қуат көзі. Франция, АҚШ, Дания, Германия сияқты елдер өндірістік қондырғыларды кеңінен енгізуде. Қазақстанда Жоңғар қақпасындағы жел әлеуетін пайдалану мақсатында жел қондырғылары орнатылуда.
Термальді энергия
Жер астынан шығатын жылуды пайдаланатын станциялар көптеген елдерде жұмыс істейді: Исландия, Ресей, Италия, Жапония, Жаңа Зеландия. Исландияда ыстық су арқылы жылумен қамту және жылыжай шаруашылығы дамыған.
Биогаз (биоэтанол)
Қайтарымды баламалы қуат көздерінің ішінде биогаз өндірісінің орны ерекше. Оны шөлді аймақтардан басқа көптеген өңірлерде өндіруге болады.
Жаңа сабақты бекіту
INSERT стратегиясы бойынша толтырылған кесте талқыланып, негізгі ұғымдар қорытындыланады.
Сабақты қорытындылау
Электронды оқулықтағы тест тапсырмалары орындалады, нәтижелер бойынша қысқаша кері байланыс беріледі.
Рефлексия
- Осы сабақтан не үйрендіңдер?
- Сабақ ұнады ма?
- Несімен ұнады?
Үй тапсырмасы
§10. «Жер, су және табиғат ресурстарының басқа да түрлері» тақырыбын оқып келу.