Қазақша рефераттар

Оқушылардың ойлау, сөйлеу сөздерді дұрыс қолдану дағдысын жетілдіре түсу

Қ. Шайменов атындағы орта мектебі • Жағалбайлы • Р. О.

Сабақ түрі: саяхат сабақ Әдістері: сұрақ-жауап, әңгіме, баяндау Көрнекіліктер: билер суреттері, кітап бұрышы

Сабақтың мақсаты

1) Танымдық

Шешендік сөздердің терең оймен, шебер тілмен айтылатын халық мұрасы екенін түсіндіру; Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би туралы өмірбаяндық қысқаша мәлімет беру.

2) Дамытушылық

Ойлау мен сөйлеу мәдениетін дамыту, сөзді орынды әрі дұрыс қолдану дағдысын жетілдіру.

3) Тәрбиелік

Тапқырлыққа, шешендікке баулу; мейірімділікке, адамгершілікке тәрбиелеу.

Кіріспе: шешендік сөз — халықтың рухани мұрасы

Бүгінгі сабақтың өзегі — осыған дейін өткен шешендік сөздерді қаншалықты меңгергенімізді анықтау. Сондықтан сабағымызды «саяхат сабақ» түрінде ұйымдастырамыз.

Шешендік сөздер — халықтың қажетті мұрасы ғана емес, сонымен қатар тәрбие құралы. Қазақ халқы қандай ауыр кезеңді бастан өткерсе де, би-шешендердің нақылын жадында сақтап, одан үлгі-өнеге алуды тоқтатпаған.

Шешендіктің негізгі мақсаты

Адамды иландыру, ойды дәл жеткізіп, тыңдаушыны сендіру. Би-шешендер аз сөзге көп мағына сыйғызып, шындықты айтуымен, тапқырлығымен, сезімталдығымен ерекшеленген.

Шешендер қатарында: Әйтеке би, Төле би, Қазыбек би, сондай-ақ Саққұлақ шешен, Бопан би, Шоқ би, Ақтайлақ шешен және т.б.

Саяхат сабағының құрылымы

Сынып үш «ауылға» бөлінеді. Әр ауылға бір бидің аты беріледі. Әр кезеңде оқушылар кеспе қағаздағы сұрақтарға жауап береді: дұрыс әрі толық жауап бергендер келесі «ауылға» өтеді.

1-ауыл: Төле би ауылы

  • Төле би кім?
  • Төле бидің қандай толғаулары, шешендік сөздері бар?

Үлгі жауаптар

Ұл өссе — ұрпақ, қыз өссе — өріс.
Үй сыртында төбең болса — ерттеулі тұрған атың ғой.
Ел ішінде қарияң болса — жазулы тұрған хатың ғой.

2-ауыл: Әйтеке би ауылы

  • Әйтеке би туралы не білесің?
  • Әйтеке бидің қандай толғаулары бар?

Толғаудан үзінді

Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін,
Батыр болсаң, жауға найзаң тисін.
Бай болып еш пайдаң тимесе,
Батыр болып жауға найзаң тимесе,
Елден бөтен үйің күйсін...

3-ауыл: Қаз дауысты Қазыбек би ауылы

Толғаулардан мысал

Алтын ұяң — Отан қымбат,
Құт-берекең атаң қымбат,
Асқар таудай әкең қымбат,
Аймалайтын анаң қымбат,
Туып-өскен елің қымбат,
Ұят пенен ар қымбат.

Сонымен бірге «Өркенің өссін десең...», «Жалтылдайды екен деп...», «Жақсылық пен жамандықтың белгісі...» сияқты нақыл-толғаулары бар.

Мәтінмен жұмыс

«Қазыбектің Төле бимен кездесуі» әңгімесін оқып, төмендегі сұрақтарға жауап беріледі:

  1. Қазыбек би Төле бимен кездесуге неге құмар болды?
  2. Қазыбектің әкесі неге қарсы болды?
  3. Төле би Қазыбекті қалай сынады?
  4. Қазыбек қалай жауап берді?
  5. Төле би Қазыбектің жауабын қалай қабылдады?

Сабақ барысында шешендік өнер туралы біліміміздің тереңдігі байқалды: үш бидің өнегелі сөздерін жаңғыртып, ой түйдік, тіл байлығын толықтырдық.

Танымдық сұрақтар: ұғымдар мен жауаптар

«Алты алаш» деген кім?

Алты алаш — Алаша ханның балалары: Қазақ, Қарақалпақ, Қырғыз, Өзбек, Түркімен, Жайылған.

«Үш жүз» деген не?

Үш жүз — қазақтың ағайынды үш баласы: Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс.

Ағайынды кісілердің өкпесі немен тарқайды?

Сағынысып көрісумен тарқайды.

«Жеті ата»

Әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туажат.

Шешендік үлгілер: сұрақ пен жауап, нақыл мен толғау

Қол бастау қиын ба? Жол бастау қиын ба? Сөз бастау қиын ба?

Қол бастау қиын емес — көк найзалы ерің болса.
Жол бастау қиын емес — соңыңа ерген елің болса.
Бәрінен де сөз бастау қиын:
Тауып айтсаң — мереке қылады,
Таппай айтсаң — келеке қылады!

Туыстық туралы өнеге

Атаң болса анаңмен — алтыннан соққан қорғаның.
Ағаң болса ақылды — ешкімнен кем болмадың.
Інің болса жанашыр — семсер қылыш білегің.
Ақылды қыз, ақылды ұл — өкпе-бауыр, жүрегің.
Бал салмаса — ара қасиетсіз,
Жанбай қалған — шала қасиетсіз.
Әдепсіз болса — бала қасиетсіз,
Әділетсіз болса — дана қасиетсіз.
Көк шықпаса — жер қасиетсіз,
Ойсыз болса — ер қасиетсіз,
Жылуы болмаса — жігіт қасиетсіз.

Жұмбақ-сұрақтар: өлшем мен мән

Жерден ауыр не? Судан терең не? Оттан ыстық не? Көктен биік не?

Жерден ауыр — ақыл-білім.
Судан терең — оқу-ғылым.
Оттан ыстық — адам өмірі.
Көктен биік — тәкаппардың көңілі.

Не жетім?

Жаңбыр жаумаса — жер жетім,
Басшысы болмаса — ел жетім,
Ұқпасқа айтылған сөз — жетім.

Не тәтті? Не жұмсақ? Не қатты?

Ананың сүті — тәтті.
Ананың қолы — жұмсақ.
Ананың жүрегі — қатты.

«Әкім» сөзін ажырату

Ә — әділ бол.
К — кекшіл болма, көпшіл бол.
І — ілтипатты бол.
М — менмен болма, мейірман бол.

Кім жақын?

Тату болса — ағайын жақын,
Ақылшы болса — апайың жақын,
Бауырмал болса — інің жақын,
Алдыңа тартқан адал асың,
Қимас жақын — қарындасың.

Қонақ түрлері мен достық туралы түйін

Қазақтың қонағы төрт түрлі

  1. Арнайы қонақ
  2. Құдайы қонақ
  3. Қыдырма қонақ
  4. Қылқима қонақ

Достық екеу

Бірі — адал достық, екіншісі — амал достық.
Адал достық — өмірлік нұсқа болады,
Амал достық — өрісі қысқа болады.

Он түрлі «жаман» туралы ойландыру

Төмендегі жолдар — жаман әдеттен сақтануға үндейтін тәрбиелік тізбек. Әр тармақ адам мінезіне, қоғам тынысына қатысты ой тастайды.

  1. Бір: бірлігі кеткен ел — жаман.
  2. Екі: ерегісіп өткен ер — жаман.
  3. Үш: үш бұтақты шідерден шалынған ат — жаман.
  4. Төрт: төсектен безген жас — жаман.
  5. Бес: белдесіп шапқан жау — жаман.
  6. Алты: асқынып кеткен дерт — жаман.
  7. Жеті: жас келіншек жесір қалса — жаман.
  8. Сегіз: серпілмеген қайғы — жаман.
  9. Тоғыз: торқалы той, топырақты өлімге бас көрсетпесе — жаман.
  10. Он: оңалмас кәрілікке — дауа болмас.

Туыстық қарым-қатынас туралы мақал-мәтелдер

Ағайын тату болса — ат көп,
Абысын тату болса — ас көп.
Жалғыздың аты шықпас,
Жаяудың шаңы шықпас.
Атаң жақсы болса — қанатың,
Ағайын жақсы болса — санатың.
Атадан ұл тумас па,
Ата жолын қумас па.
Балалы үй — базар,
Баласыз үй — мазар.
Ағасы бардың — жағасы бар,
Інісі бардың — тынысы бар.