Қазақша рефераттар

Астық тұқымдастардың көпшілігі азықтық өсімдіктер

§32. Астық тұқымдастар — бағалы азықтық өсімдіктер

Сабақтың мақсаты
Бидай, күріш, жүгері, арпа сияқты өсімдіктердің бір атаумен қалай аталатынын және олардың адам өміріндегі маңызын түсіндіру.
Сабақтың түрі
Жаңа сабақ
Сабақтың әдістері
Баяндау, сұрақ-жауап
Көрнекілігі
Интерактивті тақта

Сабақтың міндеттері

1) Білімділік

Астық тұқымдастардың негізгі түрлерімен таныстыру; күріш, құмай, бидай туралы анықтама беру; атақты диханшылар жөнінде мәлімет ұсыну.

2) Тәрбиелілік

Еңбекқорлыққа, сыпайылыққа және шыдамдылыққа баулу.

3) Дамытушылық

Астық тұқымдастарына жататын өсімдіктердің құрылысын жүйелі түрде меңгерту.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру

  • Оқушылармен амандасу.
  • Құрал-жабдықтарын тексеру.
  • Сынып оқушыларын түгендеу.
  • Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын сұрау

  1. Пияз тұқымдас өсімдіктерге тән ортақ белгілер қандай?
  2. Бұл өсімдіктердің тұқымдары қалай таралады?
  3. Пияз тұқымдастарының маңызы қандай?
  4. Басты пияздың пияз тұқымдастарына жатқызылуының себебі неде?
  5. Фитонцид деген не? Ол қандай өсімдіктер құрамында кездеседі?
  6. Інжугүлдің ерекшелігі туралы не айтуға болады?

III. Жаңа сабақты меңгерту

Астық тұқымдастар туралы жалпы мәлімет

Бүкіл әлемге таралған маңызды дақылдардың үлкен бөлігі — даражарнақтылар класына жататын астық тұқымдас өсімдіктер. Бұл тұқымдаста шамамен 10 000-ға жуық түр бар. Қазақстанда астық тұқымдастардың 418 түрі өседі.

Астық тұқымдастардың басым бөлігі — шөптекті өсімдіктер. Сонымен қатар сүректі бамбуктар да осы топқа жатады.

Құрылысының негізгі белгілері

  • Сабағы бунақталған, цилиндр тәрізді. Бунақ аралығы көбіне қуыс (кейбір түрлерде өзекке толуы мүмкін). Астық тұқымдастардың сабағын сабансабақ деп атайды.
  • Жапырақтары қатар жүйкелі, сабаққа кезектесіп орналасады. Жапырақ негізі сабақты орайтын қынап түзеді, ал жапырақ алақаны мен қынаптың аралығында тілше болады.
  • Гүлдері ұсақ, әдетте күрделі гүлшоғыр түзеді: сыпыртқыгүл, күрделі масақ, собық, шашақ және т.б. Гүлдері көбіне қосжынысты, ал дара жынысты гүлдер жүгеріде кездеседі.
  • Гүл құрылысы: гүл негізінде 2 (кейде 3) түссіз жұқа қабыршақ және 2 гүл үлпегі болады (гүлсерік нышаны ретінде қарастырылады). Аталығы — 3, аналығы — 1; аналық аузы қауырсын тәрізді, екі телімді; жатыны жоғары.
  • Жемісі — дәнек. Тамыр жүйесі — шашақ тамырлы.

Гүл формуласы (жалпы)

Гж2А3Ж(3)

Мұндағы Гж (гүлжарғақ) — гүл құрылысына тікелей жатпайды, ол түрі өзгерген жапырақ.

Маңызды түйін

Астық тұқымдастар — адам тағамы мен мал азығының негізі, сондай-ақ өнеркәсіпке қажет шикізат көзі.

Шаруашылықтағы маңызы

Азықтық дақылдар

Бидай, күріш, жүгері, қант қамысы және басқа да көптеген түрлер адам тағамына пайдаланылады.

Мал азығы

Қарабас, бидайық, атқонақ, бетеге, тарбақ, арпабас сияқты өсімдіктер — құнды малазықтық түрлер.

Өнеркәсіп

Бамбук пен қамыс қағаз өндіруге шикізат болады. Сүректі астық тұқымдастар (бамбук, алып сұрекқамыс) құрылыс материалдары ретінде қолданылады.

Арамшөптер

Қара сұлы, жатаған бидайық, арпабас, қонақ, итқонақтың кейбір түрлері — егістікке зиян келтіретін шектен тыс көбейетін арамшөптер.

Екпе күріш (Oryza sativa)

Екпе күріш — биіктігі 50–150 см-ге дейін жететін біржылдық өсімдік. Сабағы түптеніп өседі. Жапырағы жасыл, күлгін немесе қызғылтым болуы мүмкін; ұзындығы шамамен 50 см, ені 1 см.

Гүлшоғыры — ұзындығы 10–40 см көп масақты сыпыртқыгүл. Масақшалары тік орналасады, қысқа гүлсағақта әдетте бір ғана гүл болады. Гүл қабыршағы қатқыл, ұзын қырлы, төменгі бөлігінде көбіне қылтанақ байқалады.

Аталық саны

6

Жемісі

Жұқа қабықшалы дәнек

Гүл формуласы

Гс2А3+3Ж(3)

Өсу жағдайы

  • Жылуды, ылғалды, жарықты және құнарлы топырақты сүйеді.
  • Өсу мерзімі: 90–165 күн.
  • Тұқымы +10–12°C-та өне бастайды; салқындаса, өркендері тіршілігін тоқтатады.

Суару ерекшелігі

  • Тұқым себілгеннен кейін егістікке су жіберіліп, топырақ суға қандырылады.
  • Көктеген соң су деңгейі сабақтың шамамен 3/4 биіктігіне дейін жеткізіледі.
  • Суды дән қамырланған кезде ғана ағызып, егістікті құрғатады.
  • Күріш көбіне тыңайтылған ауыспалы егістікте өсіріледі: тамыр жүйесі әлсіз болғандықтан қоректік затқа сұранысы жоғары.

Қоректік құндылығы және қолданылуы

  • Дәнегінде 9–12% нәруыз, 65–70% көмірсу, 4–6% май болады.
  • Күріш ботқа, палау жасауға кеңінен пайдаланылады.
  • Күріш нәруызы ағзаға жеңіл сіңеді.
  • Күріш қайнатпасы асқазан ауруларында қолданылатын пайдалы құрал ретінде белгілі.
  • Күріштен ұн, крахмал сияқты өнімдер алынады.
  • Дәнегінен май алынып, сабын мен шырақ жасауға қолданылады.
  • Сабансабағы жоғары сапалы қағаз өндірісіне жұмсалады.
  • Сабаны, жармасы және кебегі — малға азық.

Құмай (сорго)

Құмай — астық тұқымдасына жататын біржылдық өсімдік. Сабағының биіктігі 100–300 см. Жапырағы жалпақ, сыртқы беті балауызды өңезбен қапталған. Гүлшоғыры — сыпыртқыгүл. Отаны — Африка.

Құмай — жылу сүйгіш, ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді дақыл.

Еңбек даңқы: Ыбырай Жақаевтың рекорды

Дүниежүзілік диқаншылықта әр гектардан орта есеппен 24 центнер күріш өнімін алу көрсеткіші аталады. Қазақстандық диқандар бұл межеден асып түсті.

Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, «Қызылту» колхозының звено жетекшісі Ы. Жақаев дүниежүзілік рекорд жасады: ол әр гектардан 174 центнер күріш алды. Ыбырай Жақаев — екі мәрте Еңбек Ері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері.

IV. Бекіту сұрақтары

  1. Астық тұқымдастарға қандай өсімдіктер жатады?
  2. Олардың басқа өсімдіктерден айырмашылығы қандай?
  3. Сабансабақ деген не?
  4. Күріш қандай өсімдік?
  5. Құмай қандай өсімдік?
  6. Ыбырай Жақаев кім?
  7. Шығанақ Берсиев туралы не білесіңдер?

V. Бағалау

Оқушылардың сабаққа қатысуы, жауаптарының дәлдігі мен белсенділігі ескеріледі.

VI. Үй тапсырмасы

  1. Тақырыпты оқу.
  2. Ш. Берсиев және Ы. Жақаев туралы реферат жазу.