Одан әрегірек киім ілінетін адалбақан
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Сабақтың тақырыбы
Киіз үй
Сабақтың мақсаты
Оқушылардың мәдени құндылықтарға сүйіспеншілігін ояту, қолданбалы сәндік өнер мен қолөнерді үйренуге ынталандыру және оның озық үлгілерімен таныстыру.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Әдіс-тәсілдер
- Сұрақ–жауап
- Сахналық көрініс
- Деңгейлік тапсырмалар
- Көрнекілік слайдтар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды кезекші арқылы түгендеу, сыныптың назарын сабаққа аудару және тәртіп орнату.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Ой шақыру, тақпақ оқу және тақырыпқа сәйкес жұмбақтар шешу арқылы өткенді пысықтау.
III. Жаңа сабақ
Киіз үйдің ішкі құрылымы, тұрмыстық бұйымдарының орналасу тәртібі және қазақ ою-өрнектерінің негізгі түрлері қарастырылады.
Киіз үйдің ішкі көрінісі және жабдықталу тәртібі
Өткен сабақта киіз үйдің құрылысы мен оны тігудің жолдарын оқып-білдік. Енді киіз үйдің ішкі кеңістігіне назар аударып, ондағы бұйымдардың орналасу жүйесін танимыз. Қазақ киіз үйінің ішкі жасауын орналастыру тәртібі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қалыптасқан дәстүрлі жүйе ретінде сақталған.
Кіреберіс және сол жақ босаға
- Сол жақ босағада әдетте ер-тұрман және құсбегілікке қажет саймандар ілінген.
- Одан әрі киім ілетін адалбақан тұрады.
Төр және жүк жинау дәстүрі
Төрде жүкаяқтар мен кебежелерге қойылатын әбдірелердің, қаршындардың (жүкқап) үстіне екі-үш қатар етіп көрпе-төсек жиналған. Бұл — үй ішіндегі тәртіп пен жинақылықтың көрінісі.
Оң жақ қанаттың орны
Ежелгі салт бойынша, киіз үйдің оң жақ қанаты көбіне бос қалдырылып, онда қарттар жайғасқан. Дегенмен тұрмыстық бұйымдардың бір бөлігі оң жақ босағаға жақын орналастырылған.
Жиі кездесетін бұйымдар
- Кебеже (қант-шай, дәм сақтауға)
- Ыдыс-аяқ қоятын шкаф
- Қымыз ашытатын саба
- Аяққап
- Теркеш (кесеқап)
Ошақ, дастарқан және отбасылық орта
Киіз үйдің ортасында үш аяқты темір ошаққа қазан асылады. От жағылатындықтан, төрге төселген текемет пен кілемнің үстіне айнала көрпеше салынып, ортаға дастарқан жайылады. Бұл кеңістік — үй ішінің берекесі мен бірлігін айқындайтын орын.
Қазақ ою-өрнектері: түрлері және мәні
Қазақ ою-өрнектері мазмұнына қарай өсімдік, жануар, геометриялық және абстрактілі болып бөлінеді. Оқушылар ою-өрнектің негізгі түрлерін ажырата білуі маңызды.
Қошқар мүйіз
Ең кең тараған ою; сәттілік пен байлықтың нышаны.
Түйе табан
Түйе ізіне ұқсас өрнек, тұрмыс пен көш мәдениетін танытады.
Бұғы мүйіз
Сәндік әрі ырғақты пішін; табиғатпен үндестік береді.
Құс аяқ
Қозғалыс пен сергектікті бейнелейтін өрнек.
Ою арқылы танылған тұрмыс
Бұрын қонақтар үйдегі кілем-төсеніштердің ою-өрнегіне қарап-ақ отбасының шығу тегі мен тұрмыс деңгейін шамалаған. Демек, ою-өрнек — тек әсемдік емес, мәдени ақпарат тасымалдаушы белгі.
Сахналық көрініс: «Киіз үй»
Оқушылар киіз үйдің құрылысын терең меңгеріп, есте жақсы сақтауы үшін қарапайым әрі табиғи сахналық көрініс орындайды. Төменде көрініс мәтіні берілген.
Сәбит — Шаңырақ
Түнде көктен жұлдыздар жамырайды, Белдеуінде төрт түлік маңырайды. Күн сияқты жарық пен сәуле себер Киіз үйдің киелі шаңырағы.
Батырхан — Кереге
Киіз үйдің қабырғасы — кереге, Түріп қойсаң, әйнегі жоқ терезе. Алты, жеті, он, он екі қанатты, Отыз басқа дейін барған көнеде. Қасиетті киіз үйді ұқсатам, Қазықұртта қалған асыл кемеге.
Медет — Уықтар
Шаңырағы көздеп тұрса биікті, Үзік, туырлық жібермейді суықты. Шаңыраққа шаншып, керегеге байлаймыз, Имек, сүйрік, бір жүз жиырма уықты.
Әсет — Киіз үйдің есігі
Сықырлауық деп те айтады есікті, Ашып қойсаң, салқын самал есіпті. Маңдай уықты құрмет етіп, қадірлеп, Ерек ұстап, бөлек буып, шешіпті.
Әсет — Киіз үйдің есігі
Баспанаcы, берекесі, несібі, Бір шетінде тұрар сәби бесігі. Бүкіл ауыл сыйып кетер төріне, Қонақ келсе, есігі әрдайым ашық.
Гүлназ — Басқұр
Көркі оның көргендерді мәз қылды, Тоқып оған ою-өрнек бастырды. Дәл ортаға, керегелер басына, Байлаймыз біз безегі мол басқұрды.