Көшпелілер өркениетін зерттеу мәселелері

XVIII–XIX ғасырлардағы еуропалық ойшылдар көшпелі қоғамға әрқилы баға берді. Монтескье көшпелілер қоғамын әділетті, теңдікке бейім деп сипаттаса, Фергюсон мен Адам Смит көшпелі ортада мүліктік және әлеуметтік теңсіздік ерте қалыптасты деп есептеді.

Кант мемлекеттің пайда болуын көшпелілер мен отырықшы-егіншілер арасындағы қақтығыс және қорғаныс қажеттілігімен байланыстырды. Гегель көшпелілерде әлеуметтік қайшылықтар болғанымен, толыққанды мемлекет болмады деген тұжырым айтты.

XX ғасырдағы бірқатар зерттеушілер (Ратцель, Гумплович, Торнвальд, Тойнби және т.б.) көшпелілерді «өздігінен өркениет құра алмайды, жетістіктерді отырықшы елдерді жаулап алу арқылы ғана меңгереді» деген пікірлерге бейім болды. Бұл бағыттың ықпалында көшпелі қоғамды болашағы шектеулі, сыртқы ықпалсыз дами алмайтын құрылым ретінде түсіндіру жиілеп кетті.

XX ғасырдың 30–60-жылдары көшпелі қоғамға қатысты пікірлер С. П. Толстов пен Б. Я. Владимирцев еңбектерінің әртүрлі нұсқаларымен қайталанып, дамытылды. Толстов көшпелілердің қоғамдық дамуы отырықшы халықтарға ұқсас сатылардан өткенін, бірақ құлиеленушілік «әскери құлиеленушілік демократия» немесе «патриархалдық монархия» түрінде көрінгенін атап өтті.

Осы кезеңдегі басты даулардың бірі — көшпелілердегі меншіктің негізі жер ме, әлде мал ма деген мәселе болды. Бір бағыт көшпелі қоғамда жерге жекеменшікке сүйенген феодалдық қатынастар болды десе, екінші бағыт негізгі меншік малға қатысты болып, жер рулық қауымның ортақ иелігінде қалды деген пікірді ұстанды.

Археолог К. Ақышевтің пікірінше, Қазақстан аумағында көшпелі мал шаруашылығы қола дәуірінің соңы мен темір дәуірінің басында, яғни б.з.д. IX–VII ғасырларда қалыптаса бастады. Осы кезеңнен бастап Орталық және Батыс Қазақстанда меридиан бойымен көшу жүйесі орнықты.

Шығыс Қазақстан мен Жетісуда қыста қар аз түсетін таулы қойнауларға қыстап, жазда биік таулы жайлауларға көшу кең тарады. Ал Оңтүстік Қазақстанда ерте заманнан-ақ көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшы шаруашылық түрлері қатар дамыды.

Өзен-сулар маңайында және көшпелі өңірлер мен отырықшы-егіншілік мәдениеттердің шекараларында маргиналды аймақтар қалыптасып, шаруашылық-мәдени тұрпат ретінде жартылай көшпелі жүйе орнықты. Мұндай өңірлерге Сыр бойы, Ертіс, Тобыл, Есіл, Жайық аңғарларының кей бөліктері, Жетісу, Шығыс Қазақстанның тау және тау бөктеріндегі алқаптары, Арал маңы жатады.

Жоңғар, Іле және Қырғыз Алатауының тау бөктерлерінде жылына 500 мм-ден астам ылғал түсетін аудандар бар. Осындай жерлерде өзен-көл маңайында егіншілік ерте дамып, отырықшы мәдениет қалыптасты. Құнарлы топырақты әрі климаты жұмсақ Сыр, Шу, Талас өңірлерінде қола дәуірінен бастап егіншілік дамып, орта ғасырларда қала мәдениеті өркендеді.

Дегенмен бұл өңірлердің өзінде мал шаруашылығы егіншілікпен қатар дамып, жалпы шаруашылық-мәдени келбет жартылай отырықшы, жартылай көшпелі сипатта болды. Климат ауытқулары мен тарихи-саяси жағдайларға байланысты кей дәуірлерде отырықшылық күшейсе (шамамен VI–XIII ғғ.), басқа кезеңдерде жартылай көшпелі, тіпті көшпелі тұрпат басым болды.

Ірі руларда қандас туыстықпен қатар шежірелік туыстық та қалыптасты: соғыс, көші-қон, әртүрлі тарихи жағдайлар барысында рулар араласып, сіңісіп отырды. Әр рудың көшіп-қонатын аумағы, рулық таңбасы және ортақ ұраны болды. Ұран көбіне сол рудың атақты тұлғасының есімімен байланысты қабылданды.

Қазақ ішінде жөн сұрасу дәстүрінде «Қай рудансың?», «Қай елсің?» деген сұрақтар маңызды болды. Өзге ортаға барғанда адам әуелі жүзін, руын, ру ішіндегі тармағын, одан соң ата-тегін таратып айтып, әлеуметтік-мәдени сәйкестігін нақтылаған.

Ру-тайпалардың араласуы некелік байланыстар арқылы да, ел басына күн туған соғыс, жұт, жұқпалы ауру, қоныс аудару сияқты жағдайлар арқылы да жүрді. «Қарға тамырлы қазақпыз» деген нақыл осы туыстасудың кеңдігін білдіреді.

Қазақ қоғамында ханнан кейінгі ықпалды әлеуметтік топ — сұлтандар. Сұлтандар мен хандар «төре» тұқымынан, яғни Шыңғыс хан әулетінен тараған ақсүйек қабаттан шықты. Төрелердің өз ұраны, өз таңбасы болған.

Төрелерді паналап, әртүрлі жұрттан келіп қазақ арасына сіңген адамдар төлеңгіттер деп аталды: олар төренің малын бағып, жерін қорғап, қызметін атқарған.

Қазақ қоғамындағы тағы бір әлеуметтік-этникалық топ — қожалар. Олардың арғы тегі исламды таратушылардың ұрпақтарымен байланыстырылды. Қожалар өз ішінде оқшау некелік тәртіпті көбірек ұстанып, генетикалық тұрғыдан салыстырмалы түрде бөлек қабат ретінде сақталды.

Ханның жанында кеңесшілер, төбе билер, жасақтар және іс жүргізуші қызметкерлер болды. Жергілікті жерлерде хан билігі жүздердегі өкілдері — сұлтандар, ірі тайпа көсемдері — билер және ру-тайпа ақсақалдары арқылы жүргізілді.

Қазақ жүздерін, тайпалар мен руларды басқаруда Билер кеңесінің ықпалы зор болды. Ірі мемлекеттік мәселелер үш жүздің өкілдері жиналатын құрылтайда және халық жиналыстарында шешілді. Ал ру, тайпа, жүздер арасындағы жер дауы, жесір дауы, ірі барымта даулары сияқты күрделі істер кейде үш жүздің басы қосылған үлкен астарда да қаралды.