Қазақша рефераттар

Омыртқа жотасы

Сабақ туралы қысқаша ақпарат

Бұл материал 8-сынып биология пәніне арналған «Қаңқа бөлімдері» тақырыбындағы жаңа сабақты меңгертуді көздейді. Мәтін құрылымы сабақ жоспары ретінде берілген: ұйымдастыру, үй тапсырмасын тексеру, жаңа тақырыпты түсіндіру, бекіту, бағалау және үй тапсырмасы.

Сабақтың тақырыбы

Қаңқа бөлімдері

Сабақтың типі

Жаңа сабақты меңгерту

Сабақтың түрі

Ұжымдық ойлау

Әдіс-тәсілдер

  • Баяндау
  • СТО (сын тұрғысынан ойлау) стратегиялары
  • Тірек-сызба (схема) құрастыру
  • Топтық жұмыс (кубик арқылы тапсырма таңдау)

Пәнаралық байланыс

  • Дене шынықтыру
  • Математика

Көрнекіліктер

Қаңқа үлгісі, плакаттар, суреттер.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Оқушыларды қаңқаның маңызымен және қаңқа бөлімдерімен таныстыру.

Дамытушылық

Ойлау және танымдық қабілеттерін дамыту; оқу материалын толық меңгеру үшін өз бетімен жұмыс істеуге дағдыландыру.

Тәрбиелік

Адамгершілікке тәрбиелеу, денсаулықты күтуге және жеке бас гигиенасын сақтауға баулу.

Сабақтың құрылымы

Кезеңдер

  1. Ұйымдастыру бөлімі
  2. Үй тапсырмасын сұрау
  3. Жаңа сабақты түсіндіру
  4. Бекіту сұрақтары
  5. Бағалау
  6. Үйге тапсырма беру

Ұйымдастыру

  • Амандасу
  • Сабаққа әзірлік
  • Оқушыларды түгендеу

Үй тапсырмасын тексеру (қайталайық)

Өткен тақырып бойынша сезім мүшелеріне қатысты білімді еске түсіру үшін төмендегі сұрақтар ұсынылады.

  1. Барлық мәліметті қабылдайтын арнайы сезім мүшелерін атаңыз.
  2. Көру арқылы қоршаған ортадан қанша пайыз ақпарат аламыз?
  3. Есту мүшесі нешеге бөлінеді?
  4. Есту сүйекшелері қай құлақта орналасқан?
  5. Сипап сезу арқылы нені сезуге болады?
  6. Тілдің әртүрлі бөліктері нені сезеді?
  7. Адам үшін иіс сезу мен дәм сезудің маңызы қандай?
  8. Неліктен біз тек суда еритін заттардың дәмін сезе аламыз?
  9. Тамақ қабылдауға қандай сезім мүшелері қатысады?

Жаңа тақырып: қаңқаның қызметі мен маңызы

Сабақты «Ой қозғау» сұрағынан бастауға болады: Қаңқа қандай қызмет атқарады?

Негізгі қызметтері

  • Тірек: денеге сүйеніш болады, пішінін сақтайды.
  • Қорғаныш: маңызды мүшелерді қорғайды.
  • Қимыл-қозғалыс: сүйектер иінтірек ретінде қозғалысты қамтамасыз етеді.
  • Қан түзілу: қызыл сүйек кемігінде қан жасушалары түзіледі.
  • Зат алмасу: минерал тұздарының қоры және алмасу үдерістеріне қатысады.

Маңызды деректер

Қаңқа неден тұрады?
Сүйектерден және олардың байланысынан (буындар, байламдар) тұрады.
Сүйек кемігі
Түтікті сүйектің басы қызыл кемікті, ал қуысы сары кемікті қорғайды.
Сүйек саны
Адам қаңқасы 200-ден астам сүйектен тұрады.

Топтық жұмыс (кубик әдісі)

Оқушылар 5 топқа бөлінеді. Кубикті лақтырып, түскен тапсырма бойынша бөлімнің құрылысы мен қызметін анықтайды (оқулықпен жұмыс: 23-бет).

I топ

Бас қаңқасы: сүйектері мен қызметі.

II топ

Дене қаңқасы: омыртқа жотасының құрылысы мен қызметі.

III топ

Кеуде қуысы: сүйектері мен қызметі.

IV топ

Иық белдеуі және қол сүйектері: құрылысы мен қызметі.

V топ

Жамбас белдеуі және аяқ сүйектері: құрылысы мен қызметі.

Қаңқа бөлімдері: құрылымы мен қызметі

Бас қаңқасы

Бас қаңқасы екі бөліктен тұрады: ми сауыты және бет бөлігі. Ми сауытының сүйектері (маңдай, шүйде, жұп самай және төбе сүйектері) өзара берік байланысып, миды қорғайды. Шүйде сүйегінде үлкен тесік болады — осы жерде ми мен жұлын жалғасады.

Бет бөлігін ірі сүйектер құрайды: қозғалмайтын үстіңгі жақ және қозғалмалы астыңғы жақ. Жақ сүйектерінде тістер орналасады; тіс түбірі жақ сүйектегі ұяда терең орналасқандықтан, тістер берік бекиді.

Дене қаңқасы және омыртқа жотасы

Дене қаңқасына омыртқа жотасы мен кеуде қуысы жатады. Омыртқа жотасы дене бөліктерін байланыстырады, жұлынды қорғайды және бас пен қолды, сондай-ақ бүкіл денені тірек етеді.

Омыртқа саны

Омыртқа жотасы 33–34 омыртқадан тұрады.

  • Мойын — 7
  • Арқа (кеуде) — 12
  • Бел — 5
  • Сегізкөз — 5 (біріккен)
  • Құйымшақ — 4–5 (біріккен)

Иілімдер мен қозғалғыштық

Омыртқа жотасында 4 иілім болады: екеуі алға, екеуі артқа бағытталған. Иілімдер тік жүруге бейімделуді, тепе-теңдікті сақтауды және еркін қозғалысты қамтамасыз етеді.

Омыртқалар арасында серпімді омыртқааралық дискілер орналасады; қозғалыс үш ось бойымен жүзеге асады.

Омыртқа құрылысының негізгі элементтері

Әр омыртқада дене бөлігі және омыртқа тесігін түзетін артқы доға болады. Омыртқа тесіктері бірінің үстіне бірі орналасып, жұлын өтетін омыртқа өзегін түзеді. Доға өсінділеріне бұлшықеттер бекиді.

Кеуде қуысы

Кеуде қуысын арқа омыртқалары, 12 жұп қабырға және төс түзеді. Қабырғалар артқы жағынан арқа омыртқаларымен жалғасады, ал алдыңғы жағынан (төменгі екі жұбынан басқа) төспен байланысады. Қабырғалардың қозғалуы тыныс алу қозғалыстарына қатысады.

Иық белдеуі және қол сүйектері

Иық белдеуі екі жауырын мен екі бұғанадан тұрады. Жауырын — кеуде қуысының артқы жағында орналасқан үшбұрышты жалпақ сүйек. Бұғананың бір ұшы төстің жоғарғы бөлігімен, екінші ұшы жауырынмен байланысады.

Қол қаңқасының бөлімдері

  • Тоқпан жілік
  • Білек сүйектері (кәрі жілік және шынтақ сүйек)
  • Қол басы: білезік, алақан, саусақ сүйектері

Қозғалыс мүмкіндігі

Тоқпан жілік жауырынмен қозғалмалы байланысып, иық буынын түзеді — бұл қолмен түрлі қимыл жасауға мүмкіндік береді. Білек сүйектері шынтақ буыны арқылы қозғалып, айналмалы қозғалыстарды іске асырады.

Жамбас белдеуі және аяқ сүйектері

Аяқ қаңқасы (жамбас белдеуі) омыртқа жотасының сегізкөз бөлімінен және екі жамбас сүйегінен тұрады. Жамбас сүйектері мен сегізкөз бүкіл дене сүйенетін берік тірек түзеді. Жамбас белдеуі аяқтың еркін қозғалатын сүйектері мен бұлшықеттеріне тірек болып, қозғалысқа қатысады және ішкі мүшелерді қорғайды.

Аяқтың еркін қозғалатын сүйектері

  • Ортан жілік
  • Асықты жілік
  • Шыбық сүйегі
  • Табан сүйектері (26 майда сүйек): толарсақ, табан және бақай сүйектері

Тік жүруге байланысты адамның аяқ басы жүрісті қамтамасыз ететін күмбез тәрізді пішінге ие.

Бекіту тапсырмалары

Биологиялық диктант

Бос орындарды толтырыңыз.

  1. Сүйек __________ ұлпасына жатады.
  2. Тірек-қимыл жүйесі __________ мен __________ тұрады.
  3. Иық белдеуін __________ және __________ түзеді.
  4. Дене қаңқасына __________ __________ мен __________ __________ жатады.
  5. Түтікті сүйектің басы __________ кемігін, ал қуысы __________ кемігін қорғайды.
  6. Адамның омыртқа жотасы __________ иілімнен тұрады.
  7. Кеуде қуысын __________, __________ және __________ түзеді.

«Сандар сыр шертеді» (семантикалық сәйкестендіру)

Төмендегі сандарды тиісті ұғымдармен сәйкестендіріңіз.

Ұғым Сан
Адам қаңқасы 200+
Жұп қабырғалар 12
Омыртқа жотасы (омыртқа саны) 33–34
Мойын омыртқалары 7
Сегізкөз (біріккен омыртқа) 5
Құйымшақ (біріккен омыртқа) 4–5
Толарсақ (майда сүйектер) 26
Омыртқа жотасының ұзындығы 1,5 м
Жамбас 2
Ортан жілік 40+

Ескерту: Кейбір мәндер (мысалы, «40+») бастапқы мәтіндегі пішінде сақталды және сабақта нақтылауды қажет етуі мүмкін.

Тренинг: есте сақтауды дамыту

1) Көру арқылы есте сақтау

Оқушыларға 20 термин беріледі. 30 секунд ішінде қарап шығып, есінде қалғанынша көп терминді жазады.

Қаңқа Маңдай Төбе Самай Жамбас Төс Жауырын Бұғана Қабырға Омыртқа Арқа Мұрын Тоқпан Жілік Кеуде қуысы Саусақ Тізе Құйымшақ Жота Кәрі жілік

2) Есту арқылы есте сақтау

1 минут ішінде оқылған 20 сөзді есте сақтап, қайта жазу.

Асықты жілік Білезік Сегізкөз Төстік Бел Садақ Шонданай Шыбық Таңдай Башпай Шүйде Алақан Шат Мықын Білек Шынтақ Мойын Сүйек Табан Толарсақ

Сүйектерді жіктеу (кесте)

Берілген сүйектерді тиісті бағанға орналастырып, «+» белгісін қойыңыз.

Сүйек Бас сүйектер Иық белдеуі және қол Жамбас белдеуі және аяқ
Бұғана
Шыбық (садақ) сүйегі
Шүйде сүйегі
Ортан жілік
Шынтақ сүйек
Жауырын
Асықты жілік
Тоқпан жілік
Білезік сүйектері
Толарсақ сүйектері
Жамбас сүйектері
Башпай сүйектері
Саусақ сүйектері

Салыстыру тапсырмасы

Адам мен жануарлар қаңқасының ұқсастығы мен айырмашылығын Венн диаграммасы арқылы көрсетіңіз.

Адам қаңқасы

  • Тік жүруге бейімделген
  • Омыртқа иілімдері айқын
  • Аяқ басы күмбез тәрізді

Ұқсастығы

  • Тірек, қорғаныш, қозғалыс қызметтері
  • Қаңқа бөлімдерінің жалпы жоспары ұқсас
  • Сүйек, буын, бұлшықет байланысы

Жануарлар қаңқасы

  • Қозғалыс түріне бейімделуі әртүрлі
  • Дене қалпы мен аяқ-қол құрылысы өзгеше
  • Омыртқа иілімдері басқа сипатта

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Бағалау топтық жұмыс нәтижесіне, диктант пен сәйкестендіру тапсырмаларына, сондай-ақ сабақтағы белсенділікке сүйеніп жүргізіледі.

Үйге тапсырма

  • §21 оқу.
  • Тақырып бойынша тірек-сызба құрастыру және жіктеп жазу:
    • Ми сауыты → бас сүйек → бет сүйектері
    • Омыртқа жотасы
    • Кеуде қуысы сүйектері
    • Иық белдеуі және қол сүйектері
    • Жамбас белдеуі және аяқ сүйектері
  • «Сүйектерді жіктеу» кестесін аяқтау (тиісті бағандарға «+» қою).