Экожүйелердің ауысуы
§61. Бірлестіктер және экожүйелер
Экологиялық жүйе (экожүйе) — тірі ағзалар қауымдастығының қоректену, өсу және ұрпақ қалдыру мақсатында белгілі бір тіршілік кеңістігін бірлесе пайдалануынан тарихи қалыптасқан жүйе. Экожүйе құрамына организмдер де, абиотикалық орта да кіреді; сондықтан ол тірі табиғаттың негізгі функционалдық бірлігі болып саналады.
Экожүйені қысқаша былай түсіндіруге болады: заттардың айналымы мен энергияның тасымалдануы үздіксіз жүретін табиғи бірлік.
Терминнің шығу тарихы
«Экожүйе» терминін 1935 жылы ағылшын экологы А. Тенсли ұсынған. Ол экожүйені организмдер мен абиотикалық ортаны біртұтас жүйе ретінде қарастырып, жүйенің әрбір бөлігі екіншісіне әсер ететінін ерекше атап өткен.
Экожүйенің құрылымы: үш функционалдық топ
Экожүйеде зат айналымы жүруі үшін органикалық заттардың белгілі бір қоры және экологиялық қызметі әртүрлі үш топ болуы қажет:
Продуценттер
Негізінен жасыл өсімдіктер. Күн энергиясын пайдаланып органикалық зат түзеді.
Консументтер
Дайын органикалық заттарды тұтынатындар: өсімдікпен немесе жануармен қоректенетін ағзалар.
Редуценттер
Өсімдік пен жануар қалдықтарын ыдыратып, заттарды қайтадан ортаға қайтарады.
Осы үш топтың тіршілік әрекеті нәтижесінде ағза мен орта арасында үздіксіз тұйық зат айналымы қалыптасады.
Экожүйе қасиеттері және «қаныққан» жүйе ұғымы
Экожүйенің қасиеттері оның құрамындағы өсімдіктер мен жануарлардың өзара әсеріне тәуелді. Әртүрлі экожүйелерде өсімдіктердің күн энергиясын, минералды заттарды және суды пайдалану деңгейі әркелкі болады.
- Ресурстар барынша толық пайдаланылатын экожүйелер қаныққан экожүйелер деп аталады.
- Ресурстар толық пайдаланылмайтын экожүйелер қанықпаған экожүйелер деп аталады.
Биогеоценоз және экожүйе: біртұтас байланыс
Әрбір биогеоценоз, негізінен, екі бөліктен тұрады: сол аймақта тіршілік ететін тірі ағзалар жиынтығы және сол ағзаларға әсер ететін орта жағдайларының жиынтығы. Бұл бөліктер өзара тығыз байланысып, белгілі бір жүйе құрайды — ол экологиялық жүйе.
Биоценоздағы тіршілік жағдайлары зат айналымының жүруімен тікелей байланысты. Эволюция барысында тіршілік күрделенген сайын биогеоценоздағы зат айналым да күрделене түседі.
Энергия көзі: Күн
Табиғаттағы айналым үздіксіз жүруі үшін сырттан тұрақты түрде энергия келіп тұруы қажет. Ол энергияның негізгі көзі — Күн.
Биогеоценозда күн сәулесінің энергиясы ағзалардың тіршілік әрекеті арқылы химиялық байланыстар энергиясына, одан әрі механикалық және ақырында ішкі энергияға айналады.
Сабақ құрылымы (9-сынып)
Сабақ тақырыбы
§61 Бірлестіктер. Экожүйелер. Бірлестіктердегі организмдердің қызмет атқаратын топтары. Экожүйелердің мысалдары.
Сабақ түрі мен типі
- Түрі: білім беру
- Типі: аралас сабақ
Әдістері мен көрнекілігі
- Түсіндірмелі-көрнекілік
- Нұсқаушы, ойға түсіруші сұрақ-жауап
- Көрнекілігі: электронды оқулық
Сабақтың мақсаты
Білімділік: оқушылардың биоценоздағы популяциялардың бірлестікте тіршілік ету үдерістері туралы білімін толықтыру; биоценоз бен экожүйелердің биологиялық құрылымындағы ұқсастықтары мен айырмашылықтарын түсіндіру.
Дамытушылық: есте сақтау және ойлау қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік: ұқыптылық пен тазалыққа баулу арқылы гигиеналық және экологиялық тәрбие беру.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгелдеу
- Сынып тазалығына көңіл бөлу
II. Үй тапсырмасын тексеру
- Популяцияның табиғаттағы саны мен тығыздығын анықтаудың маңызы қандай?
- Популяциялар қандай қасиеттерімен сипатталады?
- Популяция дегеніміз не?
- Биологиялық ырғақ деген не?
- Радиация туралы не білесіңдер?
III. Жаңа сабақ
Экожүйе ұғымы, құрылымы (продуцент–консумент–редуцент), зат айналымы және энергияның Күннен келуі туралы түсіндіру.