Жақсылардың сөздері - Қанат емей немене
Суға қатысты даналық: мақал-мәтелдерден өрілген ой
Қазақ дүниетанымында су — тіршілік, береке, тазалық, әрі жауапкершілік өлшемі. Төмендегі мақал-мәтелдер суға қатысты көзқарасты ғана емес, адам мінезі, еңбек, сыйластық, кішіпейілділік және әділдік туралы ұстанымды да ұқтырады.
Су — береке мен жауапкершілік өлшемі
Мақал-мәтелдерде су тек табиғи ресурс емес: ол — ынсап, қанағат, тәртіп және ортақ игілік. «Судың да сұрауы бар» деген сөздің астары — қадірін білу, ысырап қылмау, барға жауап беру.
Қадір мен қасиет
- Судың да сұрауы бар.
- Қайнаған қара суда да қасиет бар.
- Сыйлап берсең, суы да тәтті.
- Су бергеннің — сауабы бар, су төккеннің — жауабы бар.
Арна мен заңдылық
- Су аққан жерінен ағар.
- Жайдақ су жай ағады.
- Ағын су жолын табады.
- Су да ылдиға ағады.
Еңбек: арық қазған — су ішер
Су — қозғалысты, әрекетті сүйетін ұғым. «Жатқан тастың астына су бармайды» деуі де содан: қимылсыздық — құрғақшылық, еңбек — ырыс.
Еңбекке үндейтін нақылдар
Жүре-жүре арық қазсаң, күле-күле су ішерсің.
Арық қазған — су ішер, араздасқан — у ішер.
Арық қазбасаң, су келмейді.
Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
Молшылықтың белгісі
- Суы бардың — буы бар.
- Су бар жерде ырыс бар: балық ұстап жейсің, бидай егіп нанын жейсің.
- Су жүрген жер — молшылық.
- Арық бар жерде су бар, су бар жерде ну бар.
Уақытша тасқын, тұрақты тәртіп
- Алпыс күн тасыған су алты күнде қайтар.
- Тасса да, тасыған су қайтар.
- Су басынан тынады.
- Су басынан буылады.
Сөз бен су: арнасы бар, бұзары бар
Су қалай тасып, өткел бермей қалса, сөз де орнымен айтылмаса, адамды бүлдіреді. Бұл бөлімдегі мақалдар сөйлеу мәдениетін, тыңдау жауапкершілігін және шындықтың салмағын еске салады.
Арна туралы нақыл
Сөз сағасы — құлақ, су сағасы — бұлақ.
Ұқпас құлаққа айтқан сөз — оқпанға құйған сумен тең.
Тау мен тасты су бұзады, азаматты сөз бұзады.
Суды ішім тоқтатар, сөзді шын тоқтатар.
Тазалық, кішіпейілділік, мінез
Су — тазартушы. Сол себепті халық «таза болсаң, судай бол» деп, ішкі мәдениетті де табиғаттың заңымен өлшейді. Кішіпейілділік те су секілді: төменге ағуы — әлсіздік емес, жарасым.
Тазалық туралы
- Таза болсаң, судай бол — бәрін жуып кетірген.
- Растық жауған қардай: сүттен ақ, судан таза.
- Ақпаса, су бұзылады.
- Ит аузы тигенмен, дария суы арам болмас.
Мінез бен өлшем
- Ақылы аздың — ашуы көп, тайыз судың — тасуы көп.
- Терең құдықтың суы тәтті.
- Судың терең-тайызын ағысынан білерсің.
- Суды саяз деме — құрығыңды бойлат.
Бірлік пен сабақтастық: бұлақтан теңізге дейін
Бұлақ — бастау, көл — кеңдік, теңіз — тоғыс. Бұл қатар адамның да, елдің де өсіп-өркендеу жолын елестетеді: ұсақтан басталған игілік көбейіп, ортақ байлыққа айналады.
Қосылған су — көбейген қуат
Бұлаққа бұлақ қосылса, «егізбіз» дейді.
Көлге көл қосылса, «теңізбіз» дейді.
Аға ішкен бұлақтан іні де су ішеді.
Судың басы бұлақ болса да, аяғы құлар теңізге.
Сақтық пен таңдаудың мәні
Кей мақалдар өмірлік қауіп-қатерді, кейбірі адамға сенім артудың өлшемін ескертеді. Су кешу — тек табиғатпен қатынас емес, мінезді сынайтын сәт.
Қиындықтағы амал
- Суға кеткен тал қармайды.
- Екі кеменің басын ұстаған суға кетеді.
- Мұздан өтсең — ағып өт; ойылғанша өтерсің. Судан өтсең — сабыр ет; сарқылған соң өтерсің.
Сенім мен сақтық
- Судағы қайыққа сенбе.
- Астыңдағы атыңа сенбе.
- Су басынан бұзылады.
Мақал-мәтелдер топтамасы (толықталған әрі реттелген)
Төменде мәтіндегі мақал-мәтелдер мағынасы сақтала отырып, тыныс белгілері түзетіліп, қайталанған жолдар ықшамдалған түрде берілді.
Судың да сұрауы бар.
Қайнаған қара суда да қасиет бар.
Сыйласқанның суын іш; сыйлап берсе, суын іш.
Жүре-жүре арық қазсаң, күле-күле су ішерсің.
Жақсы — суы тәтті көлмен тең, жаман — желі қатты шөлмен тең.
Тау мен тасты су бұзады, азаматты сөз бұзады.
От — арық, су — семіз.
Сылдырсыз аққан судан без.
Су аққан жерінен ағар.
Шөп шыққан жеріне шығар.
Алпыс күн тасыған су алты күнде қайтар.
Сұмырай келсе, су құрыр.
Су сүреңін табады.
Жайдақ су жай ағады.
Суда қаймақ жоқ.
Сөз сағасы — құлақ, су сағасы — бұлақ.
Су ішетін арығы жоқ елдің сүзіп алатын балығы жоқ.
Таза болсаң, судай бол — бәрін жуып кетірген.
Жақсы болсаң, жердей бол — бәрімізді өсірген.
Жаман сайдың суы тасыса, өткел бермес.
Суы бардың — буы бар.
Ағын су жолын табады, ақ адам оңын табады.
Жатқан тастың астына су бармайды.
Су — ырыстың көзі, еңбек — кірістің көзі.
Сай қуалап су ағар, жел қуалап от жанар.
Су байлық — алты айлық. Қар байлық — үш айлық.
Суға кеткен тал қармайды.
Бұлаққа бұлақ қосылса, «егізбіз» дейді; көлге көл қосылса, «теңізбіз» дейді.
Су басынан тынады, балық басынан шіриді.
Арық қазған — су ішер, араздасқан — у ішер.
Бұлақ көрсең, көзін аш.
Су жетпейді деме — жар жеткізбейді. Ер жетпейді деме — мал жеткізбейді.
Бір кісі қазған құдықтан мың кісі су ішеді.
Судың терең-тайызын ағысынан білерсің.
Аттың жақсы-жаманын шабысынан білерсің.
Түнгі су — ну, күндізгі су — бу.
Су патшасы — мұрап, түн патшасы — шырақ.
Су бергеннің — сауабы бар, су төккеннің — жауабы бар.
Су кетсе, тас қалады; сүрме кетсе, қас қалады.
От орнында күл қалады, су орнында гүл қалады.
Судан өтсең, сабыр ет: сарқылған соң өтерсің.
Сусыз өмір жоқ, отсыз темір жоқ.
Су аяғы — құрдым.
Тау бұлағымен сүйкімді, бұлақ құрағымен сүйкімді.
Су ағады, тас қалады; кәрі кетеді, жас қалады.
Қанша қамыс жақсаң да шоғы болмас, қанша қара су ішсең де тоғы болмас.
Қылышты қынап сақтайды, суды мұрап сақтайды.
Ерінбеген елекпен су ішеді.
Суды шым бөгейді, дауды қыз бөгейді.
Ұқпас құлаққа айтқан сөз — оқпанға құйған сумен тең.
Ел ағасыз болмас, су сағасыз болмас.
Білім — елге, су — жерге.
Су түбіне жетпейсің бойлағанмен, ой түбіне жетпейсің ойлағанмен.
Ақылы аздың — ашуы көп, тайыз судың — тасуы көп.
Терең құдықтың суы тәтті.
Шөлдегенде ішкен су — шекер.
Судан тонын аямаған, жаудан жанын аямас.
Судың жолын құм бөгер, ердің жолын сұм бөгер.
Суды саяз деме — құрығыңды бойлат.
Сөз анасы — құлақ. Жол анасы — тұяқ. Су анасы — бұлақ. Көз анасы — шырақ.
Екі кеменің басын ұстаған суға кетеді.
Жер — қазына, су — алтын.
Қысқа шілдеде қу сақта, жаз шілдеде су сақта.
Судың түбін шым бекітеді, даудың түбін қыз бекітеді.
Дарияның жанынан құдық қазба.
Су аққан жерінен айнымас.
Қайырымсыз болса ханнан без, өткелсіз болса судан без.
Жаман сайға су түссе, өткел бермес; жаман кісіге мал бітсе, сусын бермес.
Өлмеген құл алтын аяқпен су ішер.
Су басынан бұзылады.
Бата-тілек
Күнің шуақты болсын, көлің суатты болсын, қонысың өрісті болсын, еккенің жемісті болсын, еңбегің келісті болсын.