Қиялдың анықтамасы
Ойлау, ес және қиял: психикалық қызметтердің өзара байланысы
Ойлаудың негізгі қызметі — заттар мен құбылыстардың мәнін, сондай-ақ олардың арасындағы заңды байланыстарды тану. Естің негізгі қызметі — бұрынғы тәжірибені сақтау. Ал қиялдың мәні — осы тәжірибені түрлендіріп, қайта құру.
Негізгі айырмашылық
- Ойлау — мәнді ашу және байланыстарды түсіну.
- Ес — өткен тәжірибені сақтау және қайта жаңғырту.
- Қиял — тәжірибені жаңаша құрастырып, жаңа бейнелер жасау.
Қиялда жеке тәжірибе немесе адамзат тәжірибесі негізінде субъективті не объективті түрде жаңа нәрсе жасалады. Қиял — елестерді қайта құру және солардың негізінде бейнелер қалыптастыру процесі. Ол жаңа материалдық және рухани құндылықтардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар қиял адамның жеке тәжірибесінде болмаған, бірақ өмірде бар объектінің бейнесін де жасай алады.
Қиял процесінің физиологиялық механизмдері
Қиялдың физиологиялық механизмдері күрделі. Үлкен ми сыңарлары қыртысының негізгі қызметі — өткен тәжірибелер жинақталатын уақытша байланыстар жүйесін құру. Бұл тәжірибе адамның дүние туралы елестері мен білімдерінің жиынтығынан тұрады.
Уақытша байланыстар жүйесі
Бұл жүйе құбылмалы: ол өзгеріп отырады, толықтырылады және қайта құрылады. Қиял бейнелерін қалыптастыруда ми қыртысының сөз функциясының қатысуы міндетті.
Сөздің рөлі
Қиялдағы бейнелер сөз арқылы қалыптасып, айқындық пен мазмұнға ие болады. Яғни қиялдың құрылымдануы көбіне тілдік құралдармен тығыз байланысты.
Қиялдың маңызы
Қиял басқа психикалық процестермен табиғи байланыста. С. Л. Рубинштейннің пікірінше, дүниені өзгертуге қатысы бар әрбір ойда, әрбір сезімде және кез келген еріктік әрекетте қиял элементтері болады.
Қиялдың ықпалы көрінетін аймақтар
Қабылдау
Қиял қабылдаудың формасына еніп, бейнелерді толықтырады.
Ойлау
Ой ағымына сезімдік бейнелер енгізіп, мазмұнын байытады.
Рухани өмір
Танымдық және практикалық қызметтен бөлек, тұтас өмір салтына ықпал етеді.
Ойдың мазмұны мен байланысқан елестер болмаса, адам ойлау қиындықтарына ұшырайды. Қиял адамның өмір жолына, жеке басының дамуына, индивидуалдық ерекшеліктеріне, іс-әрекетінің құрылымына және өмір салтына елеулі түрде тәуелді фактор ретінде көрінеді.
Қиялдың түрлері
Қайта жасау қиялы
Бұл — өмірде бар, бірақ адамның жеке тәжірибесінде кездеспеген нәрселер мен құбылыстардың бейнелері. Мұндай бейнелер сөзбен сипаттау және адамда бар елестер мен білім негізінде жасалады.
Мысал: оқырман өзі көрмеген тундраның немесе алыс өлкенің бейнесін сипаттама арқылы елестетуі.
Жасалу тәсілі
Синтездеу арқылы: қарапайым елестерді біріктіріп, күрделі әрі тұтас бейне құрастыру.
Шығармашылық (творчестволық) қиял
Бұл — жаңалыққа, ерекшелікке, қайталанбастыққа негізделген бейнелерді жасау. Мұнда адам қазіргі сәтте жоқ объектінің немесе әлі қалыптаспаған идеяның бейнесін тудырады.
- Конструктор ойлап табатын машина бейнесі.
- Жазушы тудыратын әдеби кейіпкер бейнесі.
- Сәулетшіні толғандыратын мүсіндік (скульптуралық) топ бейнесі.
Арман және мұрат
Арман — адамның аңсаған болашағын алдын ала қиялдап тамашалауы; онда қоғам өміріндегі қалаулы өзгерістердің де елесі көрініс беруі мүмкін. Мұрат — адамның өзін-өзі қалыптастыру жолында жетуге талпынатын нысанасы.
Арман мен мұраттың мазмұны адамның өмір сүрген дәуіріне, өмір салтына және қоғамдағы орнына байланысты айқындалады.
Жеке адам: қоғамдық мәні, түсінігі және құрылымы
Жеке адамның қоғамдық мәні
Жеке адам — қоғамның мүшесі ретіндегі адам. Әр адамның рухани байлығы оның басқа адамдармен байланысының алуан түрлілігіне және өмірге белсене қатысуына тәуелді.
Жеке адам туралы түсінік
«Жеке адам» ұғымы «адам» ұғымына қарағанда тар: ол қоғамдық-тарихи категория. Жеке адам — қоғамда белгілі бір жағдайға ие, белгілі бір әлеуметтік рөл атқаратын саналы индивид.
Қатынастар жүйесі (позиция)
Жеке адамның позициясы — оның қатынастарының жүйесі: материалдық жағдайларға, қоғамға, адамдарға, өзіне, қабылдаған міндеттеріне, еңбек пен қоғамдық талаптарға қатынасы.
Жеке адам: объект те, субъект те
Жеке адам қоғамдық қатынастардың әрі объектісі, әрі субъектісі. Ол материалдық игіліктерді өндіру мен тұтынуға байланысты қатынастардың, сондай-ақ идеологиялық ықпалдың әсерінде болады. Идеология — қоғам туралы идеялар жүйесі — дүниетанымды, әлеуметтік бағдарларды және адамның психологиясын қалыптастыруға қатысады.
Қоғам жеке адамға оқу-тәрбие, радио-теледидар және басқа бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ықпал етеді. Сонымен бірге адамның өзі кіретін әлеуметтік топтың психологиясы да әсер етеді: қарым-қатынас барысында ортақ көзқарастар, бағалар мен ұстанымдар қалыптасады.
Адам басқа адамдармен қарым-қатынаста бола отырып тарихты жасайды, алайда бұл әрекет объективті қоғамдық заңдылықтар аясында жүзеге асады. Тарихи қажеттілік жеке адамның қоғам алдындағы өзіндік болмысын және мінез-құлқы үшін жауапкершілігін жоққа шығармайды.
Жеке адамның психологиялық құрылымы
1) Бағыттылық
Адамның болмысқа қатынасын сипаттайды. Ол қажеттіліктер мен мүдделерден, идеялық және практикалық ниеттер мен әрекеттер жүйесінен құралады.
2) Мүмкіншіліктер (қабілеттер)
Іс-әрекеттің табысты болуын қамтамасыз ететін қабілеттер жүйесі. Қабілеттер өзара байланыста болып, әдетте олардың бірі жетекші рөл атқарады.
3) Мінез
Әлеуметтік ортадағы мінез-құлықтың сипаттамасы. Мінез — адамның рухани өмірінің мазмұны мен формасы бірлікте көрінетін күрделі құрылым.
Психикалық процестер, қасиеттер және күйлер
- Психикалық процесс — болмысты әртүрлі психикалық формада динамикалық бейнелеу.
- Психикалық қасиет — индивидке тән тұрақты түзіліс, әрекет пен мінез-құлық деңгейін қамтамасыз етеді.
- Психикалық күй — белгілі шақта қалыптасатын, белсенділік деңгейімен көрінетін салыстырмалы тұрақты жағдай.
Жеке адамның бағыттылығы
Жеке адамның бағыттылығы — оның талғамы мен белсенділігін көрсететін ниеттер жүйесі.
Қарым-қатынас, тіл және сөйлеу
Қарым-қатынас туралы түсінік
Қарым-қатынас — тіл арқылы пікір алмасу. Лингвистер тілді қарым-қатынас құралы әрі қоғам жасаған білімді жеткізуші ретінде ертеден зерттеп келеді.
Өзін-өзі ұстай білу адамның тәжірибелілігін, қоғамдық жағдайын, өзін-өзі бағалау деңгейін және айналасындағыларға қатынасын аңғартады. Өзара байланыс орнатуда адамның сыртқы бейнесі мен өзін ұстауы маңызды: алғашқы әсер кейінгі қарым-қатынастың даму бағытына ықпал етеді.
Тіл және сөйлеу
Тіл — адам қоғамының рухани өмірінде объективті түрде өмір сүретін құбылыс. Ол — қарым-қатынас қызметін атқаратын белгілер жүйесі және ойдың құралы. Тіл мағыналы сөздерден және солар арқылы сөйлем құруға мүмкіндік беретін ережелер жиынтығынан (синтаксистен) тұрады.
Сөз мағынасы
Сөздің мағынасы — оның нақты болмыста белгіленген объектіге қатынасы; бұл жерде объектінің санада қалай қабылданғаны есепке алынбайды.
Тіл — жинақталған білім
Тілдің сөздік қорында осы тілде сөйлейтін қауымдастықтың дүние туралы білімі сақталады. «Тіл — ойдың музейі» деген теңеу сондықтан айтылады.
Тіл жазбаша және ауызша сөйлеу арқылы іске асады. Қарым-қатынаста қолданылмай, тек жазбаша түрде сақталған тіл «өлі тіл» деп аталады. Мұндай тілдер қоғам жойылғаннан кейін де өмір сүріп, жоғалған өркениеттердің мәдениетін айғақтайтын құнды ескерткішке айналуы мүмкін.
Сөйлеу
Сөйлеу — тілдің көмегімен қарым-қатынас жасау процесі. Психологиялық зерттеудің негізгі объектісі тілдің өзі емес, сөйлеу болып табылады.
Баланың сөйлеуінің дамуы (психологияда «вербальдық мінез-құлық» деп те аталады) тіл үйренуге байланысты бірқатар кезеңдерден біртіндеп өтеді.
Келесі тақырыптар
- Сөйлеудің физиологиялық негіздері.
- Сөйлеудің түрлері.