Қазақша рефераттар

Бетпақдала табиғаты

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Мұғалім

Атырау қаласы, №11 Ы. Алтынсарин атындағы мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі — Жұмабаева Венера Жәнібекқызы.

Сабақтың түрі

Жаңа сабақты меңгерту.

Әдіс-тәсілдер

  • Сұрақ-жауап
  • Мәнерлеп оқу
  • Баяндау
  • Топтық және жекелей жұмыс

Құрал-жабдық және байланыс

  • С. Сейфуллиннің суреті, шығармалары
  • Қазақстан картасы
  • Киіктің және жаралы киіктің суреттері
  • Слайд, интерактивті тақта

Пәнаралық байланыс

География, жаратылыстану, музыка.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

Өлеңнің көркемөнер туындысы екенін таныту; көркем бейнелерді (киік, Бетпақдала, ақын тұлғасы, көтерілген проблемалар) талдату. Табиғат әсерін және ақынның қатынасын күшейтетін сөз өрнектерін байқау.

Танымдық мазмұн: Бетпақдала, киік туралы мәліметтер; жаңа ұғымдар мен атаулар (шөп атаулары, шөлдегі тіршілік). Өлеңнің идеялық мәнін экологиялық, географиялық, биологиялық, эстетикалық және поэзиялық тұрғыдан ашу.

Тәрбиелік

Отансүйгіштікке, тіл мен сөз өнерін және табиғатты қадірлеуге, адамгершілікке тәрбиелеу.

Дамытушылық

  • Шығармашылық жұмыс арқылы ойлау қабілетін дамыту, тіл байлығын арттыру
  • Өз бетінше зерттеу және талдау дағдысын қалыптастыру
  • Түйінді ой мен өзіндік пікір айтуға жетелеу

Сабақтың барысы

Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, түгендеу
  • Үй тапсырмасын сұрау

Өткен сабақты қайталау

Өткен сабақта жүз жасаған жыр алыбы Жамбыл Жабаевтың өмірі мен «Өтеген батыр» дастаны қарастырылды.

«Жүз жыл өмір кешкен ақында неше жүз жылдар өнерімен шеберлігі түйіскен.» — М. Әуезов

Пысықтау сұрақтары

  • Өтеген кім?
  • Дастанда Өтегеннің қандай іс-әрекеті көрінеді?
  • Өтегеннің іс-әрекеті Асанқайғымен ұқсас па?
  • Батырдың арманы қандай?
  • Неліктен батыр ренжіп, қапаланады?
  • Дастанның тақырыбы мен идеясы қандай?

Жаңа сабаққа кіріспе

Мұғалім 4-сыныпта өткен бір өлеңнен үзінді оқып, авторын табуды ұсынады.

Үйден шығып балалар: «Жаз болды, міне!» — десіп тұр,
Сағындырған жаз желі оңтүстіктен есіп тұр.
Жылы ескектің лебімен дүние балқып көп тұр,
Сағындырған жаз әсері құшақтап, беттен сүйіп тұр.
Оқушылар жауабы: С. Сейфуллин — «Наурыз».

Бүгінгі сабақ тақырыбы: Сәкен Сейфуллиннің өмірі мен «Ақсақ киік» өлеңі.

Қазақтың «үш бәйтерегі» атанған Сәкен, Ілияс, Бейімбет — Абайдан кейінгі ірі тұлғалар ретінде әдебиетіміздің арқауын кеңейткен қаламгерлер.

«Ақсақ киік» өлеңін түсіну: мазмұн мен контекст

Өлең туралы

Мұғалім киіктің суретін көрсетіп, оқушыларға аңды танытады. Сәкен Сейфуллин «Ақсақ киік» өлеңін 1924 жылы жазған. Сабақта өлеңнің әні тыңдалып, мәтін толық мәнерлеп оқылады.

Талдау жоспары

  1. Бетпақдала туралы
  2. Киіктің өмір сүретін ортасы
  3. Бетпақдаланың табиғаты
  4. Киік — сұлу аң
  5. Жаралы, ақсақ киік
  6. Киіктің аянышты хәлі
  7. Табиғатты аялауға шақырған ақын үні

Сөздік жұмысы

Бетпақдала
Елсіз, құла түз, сусыз дала.
Киік / бөкен
Далалы жерде мекен ететін аша тұяқты, жүйрік аң. Оқу мәтінінде: киік — аталық, бөкен — аналық; бөкенде мүйіз болмайтыны айтылады.
Баялыш, бетеге
Шөп атаулары.
Сегізкөштік
Ұзындық өлшемі.
Қос
Шатыр, күрке.
Ел, жайлау
Ауыл, ел, жұрт.

Тақтадағы сөздерді сөздік дәптеріне жазып алу ұсынылады.

Географиялық мәлімет: Бетпақдала

Бетпақдала — Сарыарқаның (Арқаның) шөлді өңірі. Сарыарқа Орталық Қазақстанды алып жатыр, батыстан шығысқа дейін шамамен 1200 км аумаққа созылады. Бетпақдала осы аймақтың оңтүстігінде орналасқан: батысы сазды, шығысы тасты-құмды, қуаң әрі шөлейт.

Шөлейт пен шөл зоналары айқын көрінеді. Қуаңшылық басым болғандықтан сор, сортаң жерлерде өсетін көкпек, жусанның бірнеше түрі кездеседі. Шөлейт өңір мал жайылымына қолайлы.

Киік туралы таным

Киікті қазақ ақбөкен деп те атайды. Бұл — шөлге төзімді түз тағысы; көбіне үйірімен тіршілік етеді. Негізгі мекені ретінде Бетпақдала аталады.

Өлеңді талдауда киіктің мүйізі дәрі-дәрмек жасауға пайдаланылатыны, еті мен мүйізінің бағалы екені айтылады. Осы құндылықты мақсат еткен адамдардың әрекеті табиғатқа қауіп төндіреді.

Киік пен бөкен: сұрақ

Өлеңде бірде «киік», бірде «бөкен» деп суреттеледі. Сабақ барысында олардың айырмашылығы туралы ой қозғау ұсынылады.

Түйін: мәтіндік түсіндіруде киік — аталық, бөкен — аналық деп алынады; бөкенде мүйіз болмайтыны айтылады.

Көркемдік талдау: сөз өрнегі мен тәсіл

Өлең құрылымына назар

Өлеңнің құрылысы қара өлең ұйқасына жақын өріліп, табиғат суреті мен жануар күйін қатар өрістетеді. Сабақта тармақ, бунақ, шумақ ұғымдарына сүйеніп талдау жасалады.

Теңеу және бейнелі сөз

Қап-қара екі көзі мөлдіреген,
Әдемі екі танауы желбіреген.
Елбеңдеп жас балаша жалтаңдайды,
Жел түрткен жусаннан да селдіреген.

Теңеу — зат пен құбылысты басқа нәрсемен салыстыру арқылы бейнелеу. Бұл үзіндіде киік «жас балаға» теңеліп, оның нәзіктігі мен сұлулығы айқын көрінеді.

Сұрақтар арқылы бекіту

Оқушылар өлең мазмұнын түсіну үшін төмендегі сұрақтарға жауап береді.

  1. Ақын Бетпақдаланы қалай суреттеген?
  2. Киіктің сұлу бейнесі қандай бейнелі сөздер арқылы берілген?
  3. Киіктің аянышты халін әңгімеле.
  4. Ақынның мергенді айыптаған тұсы қай жолдардан байқалады?

Экологиялық өзек

«Азайды соңғы кезде байғұс бөкен, мүйізін пайда қылып, шетке сатып…» деген мағынадағы ой арқылы ақын браконьерлік пен пайдакүнемдікті айыптайды. Бұл — бір ғана дәуірдің емес, бүгінге дейін маңызын жоймаған мәселе.

Сатылай кешенді талдау (қысқаша)

Негізгі деректер

Авторы
С. Сейфуллин
Тақырыбы
Табиғатты қорғау, жан-жануарды аялау
Жанры
Поэзия
Идеясы
Табиғатты сақтау, әсемдікті қастерлеу

Құрылымдық талдау

Шумақ саны
17
Тармақ саны
4 тармақтан, 68 жол
Бунақ саны
3
Ұйқас түрі
Қара өлең ұйқасы
Әдеби-теориялық ұғым
Теңеу
Тәрбиелік мәні
Табиғат-ананы аялау, табиғат сыйын бағалау

Қорытынды ой

Адам баласына табиғаттың аманаты — жер бетіндегі тіршілікті сақтау. Дала да, тау да, су да, орман да, жан-жануар да — кейінгі ұрпаққа жетуі тиіс ортақ қазына. Сондықтан табиғаттың әр бөлшегін қадірлеу — бәрімізге ортақ міндет.

«Аяймын мен анасыз, атасызды,
Аяймын мен құлынсыз, ботасызды.
Хайуанатқа жасаған қиянатың —
Бауырыңа жасаған опасыздық.»

Сабақты аяқтауда Қ. Мырзалиев өлеңінен алынған ой қолданылады.

Үй тапсырмасы

  1. «Ақсақ киік» өлеңін мәнерлеп оқу, үзінді жаттау
  2. Оқиға желісіне байланысты сурет салу
  3. «Біз — табиғат сақшысымыз» тақырыбында ой толғау жазу

Бағалау

Оқушылардың жауап беру белсенділігі, мәнерлеп оқу дағдысы, талдау сапасы және шығармашылық жұмыстары негізінде бағаланады.

Негізгі түйін: өлең — көркемдік арқылы табиғатқа жауапкершілікті оятатын қуатты тәрбие құралы.