Қазақша рефераттар

Тектоникалық көлдер қандай көлдер

Сабақтың тақырыбы: Каспий теңізі

Бұл сабақта оқушылар Қазақстанның ірі көлдері туралы білімін жүйелейді және Каспий теңізінің физикалық-географиялық ерекшеліктерін талдайды. Сонымен қатар климаттық айырмашылықтары, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі қарастырылады. Сабақ табиғатты қорғау мәдениетін қалыптастыруға және сыйластыққа тәрбиелеуге бағытталған.

Негізгі бағыт

Физикалық география

Орналасуы, қазаншұңқыры, жағалауы

Талдау

Климат және режим

Температура, мұз қатуы, маусымдық айырма

Құндылық

Табиғатты қорғау

Биоалуантүрлілік, жауапты көзқарас

Сабақтың мақсаты

  • Оқушыларды Қазақстанның ірі көлдерімен таныстыру және білімін нақтылау.

  • Каспий теңізінің физикалық-географиялық орнына сипаттама беру; климаттық айырмашылықтарын, өсімдіктері мен жануарларын қарастыру.

  • Оқушыларды сыйластыққа және табиғатты қорғауға тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

  1. 1

    Ұйымдастыру бөлімі

  2. 2

    Үй тапсырмасын сұрау

  3. 3

    Бағалау

  4. 4

    Жаңа сабақ

  5. 5

    Үйге тапсырма

Үй тапсырмасын сұрау: қайталау сұрақтары

Төмендегі сұрақтар Қазақстан көлдері мен бөгендері бойынша негізгі ұғымдарды қайталауға арналған.

  • Қазақстанда неше көл бар?
  • Қазақстанда неше бөген бар?
  • Үлкен көлдерді атаңдар.
  • Қазақстанда ұзындығы 100 км-ден асатын қанша көл бар?
  • Солтүстік Қазақстанда қанша көл бар?
  • Жылу мен ылғал тепе-теңдігіне байланысты көлдердің орналасуы туралы айтыңдар.
  • Орманды дала зонасында 1 км²-ден астам қанша көл бар? Тұщы көлдер неше есе көп?
  • Дала зонасында қанша көл бар? Тұщы көлдер неше есе көп?
  • Шөлейт зоналарында қанша көл бар? Тұщы көлдер неше есе көп?
  • Шөл зонасында неше көл бар?
  • Қазақстан көлдері қазаншұңқырларының пайда болуына қарай неше типке бөлінеді?
  • Тектоникалық көлдер дегеніміз қандай көлдер?
  • Реликтік көлдер дегеніміз қандай көлдер?
  • Суффозиялық көлдер дегеніміз қандай көлдер?
  • Ескі арна көлдері дегеніміз не?
  • Бөгендер су айдынының алып жатқан ауданына қарай неше бөлікке бөлінеді?
  • Бөгендердің шаруашылықтағы маңызы қандай?

Сергіту сәті: ойын элементтері

«Ең–ең» ойыны

  • Ең ұзын өзен —
  • Ең ұзын көл —
  • Ең құнарлы топырақ —
  • Жасанды өзен —
  • Жануарлар дүниесіне ең бай көл —
  • Экологиясы ең нашар көл —
  • Ең терең көл —
  • Жер шарындағы ең үлкен тұйық көл —

«Кім көп біледі?» ойыны

  • Қазақстан неше елмен шектеседі?
  • Ойлы-қырлы жер бедері қалай аталады?
  • Жыл бойындағы өзеннің су шығыны қалай аталады?
  • Жасанды өзен —
  • Дүниежүзіндегі ең суы мол өзен —
  • Жер шарындағы ең терең мұхит шұңғымасы —
  • Астана қаласы қай өзеннің бойында орналасқан?
  • Қазақтың ұсақ шоқыларын қалай атауға болады?
  • Ертіс өзені қай алапқа жатады?
  • Орал тауының Қазақстандағы табиғи жалғасы —
  • Адамның шаруашылық әрекетінен екі есе кішірейген көл —
  • Қазақстандағы ең биік шың —
  • Іле өзені құятын көл —
  • Дүниежүзіндегі ең үлкен жазық —
  • Дүниежүзіндегі ең биік сарқырама —
  • Қазақстан дүние жүзінде аумағы бойынша нешінші орын алады?
  • Каспий теңізі алабына құятын өзен —

Жаңа сабақ: Каспий теңізі

Каспий теңізі — Еуропа мен Азия аралығында орналасқан, жер шарындағы ең үлкен тұйық су айдыны. Аумағының өте үлкен болуына байланысты ол дәстүрлі түрде «теңіз» деп аталады.

Пайда болуы және атауы

Каспий неоген дәуірінің соңында жер қыртысының көтерілуі нәтижесінде Қара теңізден бөлінген. Оның атауы б.з.д. IV ғасырдың соңында теңіз жағалауында қоныстанған Каспий тайпаларына байланысты қалыптасқан. Грузияда «Каспий» атауы сақталған елді мекен де кездеседі.

Жалпы өлшемдері

  • Жалпы ауданы: 390 мың км²
  • Мұхит деңгейінен төмендігі: 27 м
  • Солтүстіктен оңтүстікке созылуы: 1200 км
  • Ең енді жері: 435 км, ең енсізі: 193 км
  • Жағалау сызығы: 7000 км

Жағалаудағы мемлекеттер және үлесі

Каспий теңізінің суы бес мемлекеттің жағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының үлесі төмендегідей бөлінеді:

Қазақстан

29%

Ресей

16%

Әзербайжан

20%

Түрікменстан

21%

Иран

14%

Қазаншұңқырлары және тереңдігі

Теңіз қазаншұңқыры бедеріне қарай 3 бөлікке бөлінеді: Солтүстік, Орталық және Оңтүстік.

Солтүстік Каспий

  • Таяз: көп жерінде 5 м-ден аспайды
  • Ең терең жері: 26 м
  • Теңіз ауданының үлесі: 24%

Орталық Каспий

  • Орташа тереңдігі: 200 м
  • Ең терең жері: 788 м
  • Теңіз ауданының үлесі: 36%

Оңтүстік Каспий

  • Орташа тереңдігі: 345 м
  • Ең терең жері: 1025 м
  • Теңіз ауданының үлесі: 40%

Қазақстанға жататын Солтүстік және Орталық бөліктің солтүстігі анағұрлым таяз келеді.

Аралдар, түбектер және шығанақтар

Аралдар саны көп емес, олардың жалпы ауданы 2045 км². Ең ірілері — Төленді аралдар тобына кіретін Құлалы және Морской аралдары.

Ірі түбектер

Шығыстан Маңғыстау, Түпқараған, Бозашы түбектері сұғына еніп жатыр.

Шығанақтар

Шығыс жағалауында шығанақтар көбірек: Маңғыстау және Қазақ шығанақтары.

Климаттық ерекшеліктері

Каспий теңізі екі климаттық белдеуде орналасқан. Жазда теңіз беті қатты қызады: шілденің орташа температурасы барлық бөлігінде шамалас — +24…+26 °C. Қыста айқын айырмашылық байқалады: солтүстікте қыс қатты, оңтүстікте жұмсақтау.

Қаңтар (солтүстік)

Орташа: −7…−11 °C

Қаңтар (орталық)

Орташа: +1…+5 °C

Қаңтар (оңтүстік)

Орташа: +8…+10 °C

Қаңтардағы ең төменгі температура −38 °C-қа дейін жетеді. Теңіздің шығыс жағалауы батысына қарағанда суығырақ. Қыс айларында негізінен Солтүстік Каспийдің таяз бөлігі ғана қатады, мұз қалыңдығы 2 м-ге дейін барады.

Судың жоғарғы қабатының қысқы температурасы солтүстікте шамамен −1 °C, ал оңтүстікте +10…+11 °C болады. Тамызда кей бөліктерде +24 °C, оңтүстікте +28 °C-қа дейін көтеріледі.

Өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі

Каспий теңізі биоалуантүрлілікке бай. Мұнда өсімдіктердің 500 түрі, балықтар мен жануарлардың 769 түрі мекендейді. Балықтың 55 түрі кездеседі.

Кәсіптік маңызы

Каспий балыққа бай, итбалық та көп кездеседі. Итбалықтың болуы теңіздің бір кезеңде Солтүстік Мұзды мұхитпен байланысы болғанын көрсетеді. Балықтар мен итбалықтың кәсіптік маңызы зор.

Бекіре тұқымдастары

Ең бағалы балықтарға бекіре тұқымдастары жатады. Дүниежүзінде жыл сайын ауланатын бекіре тұқымдас балықтың 80%-дан астамы Каспий үлесіне тиеді. Каспийде ауланатын бекіренің Қазақстан үлесі шамамен 40%.

Нақты деректер мен мысалдар

Қортпа (бағалы балық)

  • Ұзындығы: 6–7 м
  • Салмағы: 1800 кг-ға дейін
  • Тіршілік ұзақтығы: 100 жылға дейін

Бекіре

  • Ұзындығы: 2,2 м-ге дейін
  • Салмағы: 40–80 кг

Сонымен қатар Каспийде сазан, көксерке, сыла, майшабақ және басқа да балық түрлері ауланады.

Қорытынды және кері байланыс

Сабақ соңында оқушылар Каспий теңізінің географиялық орны, қазаншұңқырлық құрылымы, климаттық режимі және биоалуантүрлілігі туралы негізгі тұжырымдарды жинақтайды. Кері байланыс кезінде әр оқушы өз түсінгенін қысқаша айтып, бір маңызды дерек пен бір сұрақ ұсынады.

Үйге тапсырма

§30 оқу.