Сізге сұрақ
Тәуелсіздік тұғырым
1986 жылдың желтоқсанында Алматы алаңына ақ ниетпен шыққан студенттер мен жұмысшы жастар әділдік пен саяси сауаттылықты, адалдық пен адамгершілікті талап етті. Алайда сол бейбіт үндеуге жауап ретінде күш қолданылып, жастық жігер қарақшылықпен жазаланды. Бұл мәтін — Желтоқсан оқиғасының рухын, оның құрбандарының ерлігін және тәуелсіздікке бастар жолдағы тарихи шындықты еске салатын естелік.
Кіріспе сөз: Желтоқсан жаңғырығы
1-жүргізуші
Армысыздар, қадірлі қонақтар, ұстаздар, оқушылар! Жетпіс жыл бойы бұғауда болған қазақ халқы 1986 жылдың желтоқсанында тар жол, тайғақ кешуді бастан кешті. Қазақтың басы бірігіп, бір жұдырықтай жұмылған сол күн — әрі қайғылы, әрі бақытты күн еді. Желтоқсан жаңғырығы көзден де, көңілден де кетпейді.
2-жүргізуші
Бүтін бір ұлттың ар-намысы таразыға түскен сын сағатта жастарымыз дүлей күшке қаймықпай қарсы тұрды. Бұл — ұрпаққа жететін ерен ерлік. Бүгін сол Желтоқсан құрбандарын құрметпен еске алып, олардың рухына бас иеміз.
Өлең жолдары
Кеудемде әлі сызы жатыр сол кездегі салқынның,
Айналайын, айналайын жас өркені халқымның.
Ерте айтылды, сондықтан да келте айтылды бұл әнім,
Уақытыңның талабына дөп келсе де ұраның.
Желтоқсанда шындық жырын шырқаймын деп шарқ ұрдың,
Желтоқсанда егемен ел болсақ деп талпындың.
Оқушылардың толғауы
Төмендегі шумақтарда Желтоқсанның қасіреті мен қайраты, ұлт намысы мен азаттық аңсары қатар өріледі.
1-оқушы
Желтоқсан — заман толғағы байтақ даланың,
Шарпысқан сәті үміт пен күдік наланың.
Желтоқсан — Қайрат, Ләззат пен Сәбира,
Құрбаны болған жаланың.
2-оқушы
Желтоқсан — жастық қазбалап, тегін сұрама,
Анартау тектес атылмай бір күн тұра ма?
Осылай халқым созылған тура үш ғасыр —
Ойналып бітті драма.
3-оқушы
Желтоқсан — жеңіс. Желтоқсан — ұлы жаңалық.
«Ноқат» деп оны нәубетке қойған саналық.
Жәнібек, Бұхар, Абылайдан қалған бар болсын —
Азаттық, елдік, даналық!
4-оқушы
Біз Отанды қаралауға бармадық,
Сол үшін де қолға қару алмадық.
Қайта қолда қаруымыз — сөз болып,
Біз Отандық әділетті қорғадық.
5-оқушы
Желтоқсан айы, естісің —
Дауыл боп бұрқап ескенсің.
Азаттық күйі қашаннан
Көкейін елдің тескенсің.
6-оқушы
Оянды халқым, оянды —
Асырды іске қиялды.
Ел көзін ашты баяғы
«Босашы» дейін баянды.
7-оқушы
Бұрқ етті қазақ баласы —
Кеудеде өршіп наласы.
Алаңға қарай ағылды,
Таусылып барлық шарасы.
Ән: «Қарабауыр қасқалдақ»
8-оқушы
Өсер елдің қай кезде де бірлік болмақ қалауы.
Лаула, лаула — Желтоқсанның мұзға жаққан алауы!
Өздеріңдей өр намысты жас өркені бар елдің
Ешқашан да еңкеюге тиісті емес жалауы.
9-оқушы
Жібердік еркін ат басын —
Қиянат жанға батпасын.
Тоқырау таңын күйреттік
Деп теңдік күні батпасын!
10-оқушы
Жанымыз жомарт қазақпыз,
Мәңгүрт боп кете жаздаппыз.
Жасайық, басты бауырлар,
Жанайық, жансақ маздап біз.
11-оқушы
«Нашақор», «ұлтшыл» деп қазаққа күй жаққан күн,
Базары кетіп бір түнде — қайғыға халық батқан күн.
12-оқушы
Әр қазақтың есінде сақталады,
Желтоқсандық өрендер ақталады.
Ел намысын қорғаған сарбаздарым —
Ерліктерің мәңгілік сақталады.
13-оқушы
Мұрат еткен бабалар — теңдік елес болған шақ,
Қалмасын деп балалар — бостандықта болашақ.
Жас Қайраты қазақтың шықты алаңға құрған сап:
«Тәуелсіздік! Азаттық! Бостандық!» — деп ұран сап.
14-оқушы
Бас алаңды ел кезген,
Жастар қаны жуған түн —
16-шы желтоқсан —
Тәуелсіздік туған күн.
Ән: «Желтоқсан желі»
Көрініс: Қайратты тергеу сәті
Бұл көріністе жас азаматтың ары мен айыптаудың қаталдығы бетпе-бет келеді. Диалог тарихи болмысты сезіндіретін көркем тәсіл ретінде беріледі.
Қайрат
Таспа тілгенде тәнімнен тозақ ұшырдың,
Балағаттайсың — мен ештеңе түсінбедім.
Жазықты емес екенімді қайталай берем несіне?
Оқып көр мына өлеңді — түнде түсірдім!
Тергеуші
Түкірдім мен жырларыңа!
Ит не деген өткір едің.
Ине сұқтым тырнағыңа,
Өлердей ғып тепкіледім.
Алдап-арбап тәсіліммен
Салдым жанға қанша бұғау.
Тәні таудың тасы білем —
Мойындата алмадым-ау.
Қайрат
Мойындата алмайсың адал арымды,
Көзің жетті — болды ғой, бағалағын.
«Меңсіз» едім — жақпасаң маған, қасқа,
Отыз жеті емес бұл замандасқа.
Тергеуші
Байқа, 87 — бұл бүлігі көп!
Өтпексің ғой қылмыстың дүбірі боп.
Тіліңді безеп өзің айт маған десең,
Савицкийді өлтірдің алаңда сен!
Қайрат
Бітер екен осы бір кеңсе қашан?
Инженерді көрген жоқпын мен ешқашан.
Өлтірген жоқпын, құдайым — достар куә!
Тергеуші
Әһ, баскесер, тағы да басталды ма?
Періштедей бейкүнә жұтынасың.
Куә — халық, қалайша құтыласың?
Сот сәті: айып пен ақиқат
Жүргізуші
Тұрыңдар, сот келеді. Тергеуші: сот процесі басталады.
Куәгерлердің жауабы
1-куәгер
Куә бола аламын. Өз көзіммен көрдім. Қажет болса, қолында таяғы бар суреті де бар. Ол — ұлтшыл. Қайрат — оңбаған.
2-куәгер
Рас. Ол Савицкийді аяғымен теуіп, таяқпен ұрды — бәрі бейнетаспаға түсті.
Қайрат
Мен ұлтшыл емеспін. Мен кінәлі емеспін.
Сот
Барлық куәгерлерді тыңдай отырып, Қ. Рысқұлбеков айыпты деп танылады.
Қайраттың ақтық сөзі
Үкім шыққаннан кейін айтылған ақтық сөз — бір адамның ғана емес, тұтас ұрпақтың ар-ожданы мен қайсарлығының үні.
Әкетай-ау, пайғамбардай жасың бар,
Туа бермес сіз секілді асылдар.
Қартайғанда жүрегіңді жаралап,
Кесір болды-ау мен секілді масылдар.Айналайын, қарындасым, қарағым,
Сендерге кім бұл өмірде тең келер?
Сүмірейтіп сот алдында отырған
Бауырыңды енді кімдер есіркер?Айналайын, қарындасым, қарағым,
Қолда кісен, мен айдауда барамын.
Қайғы жеңіп, азап тартқан ағаңды,
Айтшы, жаным, қайдан ғана табарсың?Айналайын, інішегім, құлыным,
Сені ойласам үзіледі жұлыным.
Сенің ерке ақ жүзіңді көре алмай,
Кетіп барам мен айдауда, құлыным.Күнәдан таза басым бар,
Жиырма бірде жасым бар.
Қасқалдақтай қаным бар,
Бозторғайдай жаным бар.
Алам десең — алыңдар,
Қайрат деген атым бар.
Қазақ деген затым бар.
Еркек тоқты — құрбандық,
Атам десең — атыңдар.
Автор: Қайрат. Ол Семей түрмесінің 21-камерасында 21 жасында, 1988 жылдың 21 мамыр күні дүниеден өтті. 1992 жылдың 21 ақпанында ақталды.
Тарихи түйін және тағзым
Желтоқсан оқиғасы Қайрат Рысқұлбеков, Ербол Сыпатаев, Ләззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова сияқты қаһармандардың ерлігін айғақтап берді. Сол себепті бұл күн — қасіретті еске алу ғана емес, ұлттық рухтың биігін танытатын сабақ.
2-жүргізуші
Ендеше, Желтоқсан құрбандарын бір минут үнсіздікпен еске алайық.
Автор ескертпесі
Арада төрт жыл өткен соң, 1990 жылы 17 желтоқсанда сол алаңға ескерткіш тақта қойылды. Желтоқсан оқиғасын зерттеу комиссиясының төрағасы Мұхтар Шаханов жастарға арнаған жалынды өлеңін оқыды.
Қорытынды
Бүгінгі тәрбие сағатына қатысқандарыңызға көп рақмет.