Киіз үйдің бетінің ауданы мен көлемі
Тамыр мен тіл: даму көзін ұмытпау
Табиғаттағы тіршілік атаулының өсіп-өнуі мен дамуының қайнары — оның тамыры. Ал адам баласының даму көзі — тілі, діні, салт-дәстүрі. Біз осы уақытқа дейін ғылым мен білімге көбіне еуропалық өлшеммен қарап келгенімізді аңғара бермейміз.
Отаршылдық салдары
- Дінімізбен күресіп — дінсіз,
- тектілерімізбен күресіп — тексіз,
- ұлтжандыларымызбен күресіп — ұлтсыз,
- білімділерімізбен күресіп — білексіз,
- салт-дәстүрімізбен күресіп — санатсыз қалуға шақ қалған елміз.
Сондықтан ендігі жерде ғылымның қай саласында болса да, осы олқылықтардың орнын толтыруға атсалысқан жөн. Ғасырлар бойы қалыптасқан тілімізді, дінімізді, тәрбиемізді, ұлттық салт-дәстүр мен үлгі-өнегені үйреніп, бойға сіңіріп, күнделікті тіршілікте қолдану — рухани да, танымдық та қажеттілік.
Киіз үй физикасы: дәстүр мен ғылым түйіскен тұс
Туған халқымыздың тарихи дамуы барысында атам заманнан өмірмен бірге жасасып, біте қайнасып, бояуын солғындатпай ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан қазыналардың бірі — киіз үй. Бұл жазбада киіз үй құрылысының физикасына қатысты дүниетанымға назар аударылады.
Шығармашылық өзек
Киіз үй құрылысының физикасын тану арқылы халқымыздың даналығын таныту, оның қыр-сырын ұғыну және дәлелдеу — осы жұмыстың негізгі мақсаты.
Физика — табиғатты, табиғи құрылымдар мен заңдарды және оларды пайдалануды зерттейтін ғылым. Ғұламалар айтқандай, киіз үйден қазақ халқының аспан әлемі туралы түсінігі, есептеу жүйесі, физикалық және табиғат заңдылықтарын тұрмыста ескеріп қолдануы, экономикалық іскерлігі, мәдениет пен өнердегі талғамы айқын көрінеді.
Киіз үй — баспана ғана емес
Тарих пен мәдениетке зер сала қарасақ, киіз үйдің атқарған рөлі орасан екенін көреміз. Ол — тек баспана емес, сәулет, құрылыс, сурет, қолөнер сияқты бірнеше өнердің тоғысқан ғажайып туындысы.
Құрылымдық артықшылықтары
- Тез құрастырылып, тез жиналады.
- Бірде-бір шеге қолданбай-ақ құрастырылады.
- Жарық жақсы түседі, ауа алмасуы талапқа сай.
- Жел-дауылға шайқалмайды, берік.
- Төбесі күмбезденіп келетіндіктен жадағай емес.
Неге бұл маңызды?
Соңғы 7–8 ғасыр бойы киіз үйдің негізгі үлгісі көп өзгермей, қазақ үшін ең қолайлы баспана ретінде сақталды. Оның инженерлік қисыны мен материал таңдауы табиғатқа икемделудің үлгісі.
Киіз үйдің негізгі бөліктері
Киіз үй үш негізгі құрамнан тұрады. Бөліктерді дайындауда экологиялық таза, табиғи материалдар қолданылған — денсаулыққа зиян синтетикалық қоспалар жоқ.
- Сүйектері — ағаштан тұратын бөліктері (кереге, уық, шаңырақ, күлдіреуіш).
- Киіздері — туырлық, үзік, түндік (ши де осы топқа кіреді).
- Бау-шылаулары — баулар, басқұр, арқандар.
Тігу реті және механикалық беріктік
Киіз үй тіккенде алдымен керегелер бір-біріне қосылып, екі жағы есік босағасына таңғыштар арқылы бекітіледі. Кереге басы бас арқанмен оралып тартылып, маңдайшаның екі жақ басына мықтап байланады.
Үйдің берік тұруының бір себебі — салмақтың едәуір бөлігі осы бас арқанға түседі. Содан соң бақанмен шаңырақ көтеріліп, жан-жағынан уық шаншылады.
Уық түгел шаншылғаннан кейін ірге киіз жабылады (биіктігі шамамен жарты метр). Ол үйді айналдыра оралып, түсіп кетпеуі үшін бірнеше жерінен керегеге байланады. Ірге киіз желді күні шаң-топырақтан, қыста суықтан қорғайды.
Кейін туырлық жабылып, туырлық бау арқылы уықтан асып қарсы керегеге байланады. Үй көлеміне қарай туырлық 3–4 бөлік болуы мүмкін. Туырлық екі босаға жақтан бастап жабылып, бау арқылы белдеуге байланады. Ең соңында түндік жабылады.
Өлшемдер: киіз үйдің «тірі» метрологиясы
Киіз үйдің өзі — тұнып тұрған өлшем жүйесі. Төмендегі деректер өлшеу жұмыстарынан алынған сипаттамалар ретінде беріледі:
Негізгі шамалар
Бетінің ауданы мен көлемі: геометрия арқылы түсіндіру
Киіз үй қазақтың өмірі мен әлеуметтік жағдайына соншалық үйлесімді болғандықтан, оны үлкейтіп-кішірейтіп қана қоймай, қажет болса біріктіріп, 2–3 бөлмелі етіп тігуге де болады. Физика тұрғысынан бұл — табан ауданы мен көлемді ыңғайға қарай өзгерте алу деген сөз.
Негізгі формулалар
Табаны (шеңбер)
S = πr²
мұндағы r — радиус.
Киіз үйдің геометриялық моделі
Киіз үй екі денеден құралады: цилиндр және қиық конус.
Цилиндр
Sбүйір = 2πrh
V = πr²h
мұндағы r — радиус, h — биіктік.
Қиық конус
Sбүйір = π(r + r1)l
V = (1/3)πh(r² + r1² + rr1)
мұндағы r, r1 — табандар радиусы, l — жасаушы, h — биіктік.
Жалпы өрнектеу
Sкиіз үй = Sбүйір(цилиндр) + Sбүйір(қиық конус)
Vкиіз үй = V(цилиндр) + V(қиық конус)
Мысал: 6 қанатты үй
6 қанатты үйдің диаметрі 4 м деп алсақ, радиусы r = 2 м. Есептеу нәтижелері төмендегідей берілген:
Есептеу нәтижелері
Материалдардың физикалық қасиеттері
Ағаш: деформация және қорғаныс
Киіз үйдің қаңқасы толықтай ағаштан — берік ағаш түрлерінен (қайыңнан, талдан) жасалады. Уық, кереге, шаңырақ, күлдіреуіш сияқты бөлшектерді дайындау барысында ағаш белгілі бір деңгейде деформацияланады.
Деформация — дененің пішіні немесе көлемінің өзгеруі. Қайың мен тал басқа ағаштарға қарағанда июге, бұруға, қысуға, созуға икемдірек әрі берік материал.
Шеберлер кептірілген ағашты қидың малмасына (мұнда диффузия үдерісі жүреді) немесе ыстық шоқ араластырылған күлге салып жұмсартады. Осылайша ағаш пластикалық деформацияға ұшырайды.
Пластикалық деформация — сыртқы күш әсері тоқтағаннан кейін де жойылмайтын, яғни дене жаңа қалпын сақтап қалатын деформация.
Кейін ағаш тезге салынып түзетіледі, морға салынып кереге, уық, күлдіреуішке лайық үлгіге келтіріледі. Ағаш жосамен боялып, өсімдік майымен майланады.
Ағаш — кеуек дене, ылғалды жақсы сіңіреді. Ылғал ағаштың беріктігін төмендетеді. Май қабаты ағашты судың сіңуінен қорғайды. Қазақ бабалары судың майлы бетке жұқпайтынын тәжірибеде білген.
Неліктен су майлы бетке жұқпайды?
Ғылыми тұрғыдан алғанда, сұйықтың молекулалары бір-біріне май молекулаларына қарағанда күштірек тартылады. Сол себепті су майлы қабатпен нашар «жабысады», яғни жұғуы төмен болады.
Қайың мен талда басқа ағаштардай тез шірімеу, құрт түспеу қасиеті жиі байқалады. Бұған ағаш құрамындағы биологиялық тұрақтылық беретін спецификалық заттар себеп болуы мүмкін деген болжам айтуға болады.
Киіз: жылу өткізгіштік және табиғилық
Киіз үйдің негізгі құрылыс материалы — киіз. Синтетикалық материалдар айналасында оң зарядталған өріс тудыруы мүмкін, ал мұндай әсер адам ағзасына жайсыз ықпал етеді деген пікір бар. Киіз — табиғи материал, қой жүнін сабап біріктіру арқылы жасалады.
Жүн талшығын микроскоппен қарастырғанда, қылдың қуыс каналдары бар екені байқалады. Киіз басу кезінде ыстық су мен механикалық әсер нәтижесінде жүн ширап, көлемі кішірейеді, тығыздығы артады.
Тығыздық туралы дерек
Киіз басудың жоғары тығыздығы: ρ ≈ 0,55 г/см³.
Жылу өткізгіштік неге төмен?
Жүннің жылу өткізгіштігі нашар, себебі жүн талшықтарының арасында ауа көп қалады. Ауа да жылуды нашар өткізеді: молекулалары бір-бірінен алыс болғандықтан, энергияның берілуі қиындайды. Сондықтан киіз үй аптапта салқын, ызғырықта жылы баспана бола алады.
Салыстыру үшін әртүрлі материалдардың жылу өтімділігі туралы деректерді келтіруге болады (бұл бөлімді нақты мәндермен толықтыруға болады).