Қазақша рефераттар

Терме тоқу

Қазақ халқының дәстүрлі өнері: алаша тоқу

Алаша — қазақтың тұрмыстық мәдениетінде ерекше орны бар, әрі сәндік, әрі қолданбалы бұйым. Оны бүктеуге, жинауға, алып-салуға қолайлы етіп тоқиды. Өрмекпен тоқылған алашаның ені әдетте 40–45 см-ден аспайды, сондықтан бірнеше жолақ тоқылып, кейін біріктіріліп құралады.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: оқушыларды алаша тоқу өнерімен таныстыру.
  • Тәрбиелік: алаша тоқу әдістерін үйрету, ұйымшылдыққа, қызығушылыққа, әсемдікке тәрбиелеу.
  • Дамытушылық: алашаның шығу тарихын, түрлерін меңгерту.

Сабақ түрі

Лекция сабағы

Пәнаралық байланыс

Тарих, әдебиет, геометрия, бейнелеу өнері, музыка, өмірмен байланыс.

Көрнекіліктер

Тақта, плакат, интерактивті тақта, тоқылған алаша, түрлі-түсті жіптер, тоқу құрал-жабдықтары, кітаптар мен журналдар.

Сабақ құрылымы

Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды түгендеу, сынып тазалығын тексеру.

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырыптарды қайталау, папкада жиналған материалдарды тексеру.

Жоспар

  1. I Алаша тоқу өнері (интерактивті тақта арқылы слайд көрсету)
  2. II Терме тоқу (әдістері мен тәсілдері)
  3. III Халықтық дәстүрлі тоқу әдісінің жаңғыруы
  4. IV Әлемдегі ең ұзын алаша
  5. V Алаша тоқу тақырыбында сурет салып үйрену

Алаша қалай құралады және қалай біріктіріледі?

Алаша бірнеше жолақтан тұратындықтан, шебер алдымен тоқылған материалдың ұзындығы мен енін өлшеп, қанша бой тоқып, қанша бөлікті құрау керектігін есептейді. Өрмек жіптерінің тоқуға келмей қалған шамамен 35–40 см бөлігін қырқып тастайды. Бұл бөлік «өрмектің қырқындысы» деп аталады.

Жолақтарды біріктіру үшін қырқынды жіптерді (мысалы, ақ, қара, қызыл сияқты бірнеше түсті) алмастырып, жапсар бойын «бұзау тіс» тігісімен тігеді. Аралықтары шамамен 1–2 см болып келетін қосымша сыналанған енгізулер алашаның көлемін ұлғайтып, пішінін нығайтады.

Өрмекте жиі қолданылатын өрнектер

«Су» өрнегі

Өрмектің бір шетінен ерсі жіп пен қарсы жіптің өн бойын бір түсті етіп жүргізу арқылы тоқылады.

«Тіс» өрнегі

Ерсі және қарсы жіпті екі түсті түрмен кезектестіре жүргізіп тоқиды.

Өрмекте мүйіз, өсімдік, геометриялық фигуралар секілді дәстүрлі бейнелер жиі кездеседі. Мұндай өрнекті тоқу жалпы атаумен «терме» деп аталады.

Терме тоқу: дәлдік пен есепке құрылған өнер

Терме тоқуда өткермелеу, ілмектеу, мәймөңкелеу жұмыстарының барлығы есептеп санау арқылы орындалады. Әрбір ілінген жіп санын ұмытпай есте сақтау — негізгі талап. Терме өрнегін тоқуға қосымша ілмек, өткерме, мәймөңке сияқты жабдықтар қолданылады.

Мәймөңке өте жұқа, жып-жылмағай, бұдырсыз болып жасалады. Өрмек жіптерін қиып, үзіп немесе шатастырып алмау үшін оны аса ептілікпен қолданады.

Термелеп тоқу — қазақ өрмек өнеріндегі ең кең тараған әрі көркем бұйым тоқуға өте қолайлы әдіс. Бұл өнер әсіресе Қазақстанның оңтүстігінде жақсы дамыған. Сонымен қатар өзбек, қырғыз, қарақалпақ, түрікмен өңірлерінде де кең таралған. Қарағанды мен Павлодар аймақтарында да ертеден келе жатқан үлгілері кездеседі.

Терме тоқудың негізгі тәсілдері

1) Қайыра теру

Ерсі және қарсы жіптер 3–4 түске боялады да, екеуі бірдей теріліп, өрмектің екі жағынан тоқылып шығады.

2) Кежім теру (немесе бұқар теру)

Көп түсті, сан алуан өрнекті басқұр мен алашаға қолданылады. Өрнек бірнеше түсті жіптермен теріліп, кейбір жіптер өрнектің астында бос қалып отырады. Қырғызстанның оңтүстігінде де жиі кездеседі (каджари/бұқари атаулары қолданылады).

3) Орама теру

Ерсі, қарсы және арқау жіптері бір түсті болып құрылады (көбіне ақ немесе қызыл). Өрнек тоқу барысында түрлі түсті жіптер қолмен оралып, арқаумен бекітіліп отырылады.

4) Бір түсті теру

Негізінен басқұр тоқуға арналған. Ерсі мен қарсы жіптері ақ (кейде қызыл) болады, ал өрнек қызыл, қара, көк және басқа түстермен теріледі. Жіңішке лента тәрізді етіп тоқылады.

5) Тақыр тоқу (тақыр кілем)

Қызылорда өңірінде кең дамыған. Түк оралмайды: өрнек беретін жіп ерсі мен қарсы бойына боялып, жай өрмекпен тоқылады. Кейде жіп боялмай-ақ, ақ пен қара жіпті кезектестіріп, жолақ және «кеңірдек» өрнектер шығарылады.

6) Түктеп теру

Енсіз шағын кілем, қоржын, төсеніштер тоқуға қолданылады. Өрнектеуіш жіптер ерсі мен қарсыға араласа бойлай тоқылып, өрнек бетінде бос қалады; кейін кеселмен қырқылып, бетінде түк пайда болады.

Дәстүрлі тоқу әдісі қайта жаңғырып келеді

Дәстүрлі өнерді жалғап келе жатқан санаулы шебердің бірі — Қажауова Қалима. Көпбалалы, өмір тәжірибесі мол кейуана терме алаша тоқудың қыр-сырын кейінгі буынға үйретіп жүр. Шебердің айтуынша, алашаның ою-өрнегі мен түс үйлесімі тоқушының ойында үнемі қатар жүруі тиіс: бұл іс табандылықты, логикалық ойлауды, математикалық дәлдікті талап етеді. Әйтпесе алашаның пішіні мен өрнек жүйесі бұзылып кетеді.

Шұбарсу шебері: құрақ пен тоқыманың ұстасы

Ордабасы ауданы, Шұбарсу ауылында Гүлшат Мүтәлиева есімі көпке таныс. Ол құрақ көрпеше, тақия, шапан, қоржын тігіп, алаша мен жамылғы тоқумен айналысады. Ауылдағы көптеген қыз-келіншектің жасауы мен төсек-орнына қажетті бұйымдардың бір бөлігі осы шебердің қолынан шығады.

Әлемдегі ең ұзын алаша туралы дерек

Түрік қолөнершісі Абдолла Акар Гиннестің рекордтар кітабына енуді мақсат етіп, әлемдегі ең ұзын алашаны тоқығаны туралы дерек тараған (ҚазАқпарат мәліметі бойынша). Ол бұл жұмысты 39 күн бойы тоқып аяқтаған.

Ұзындығы

35 м

Ені

80 см

Қалыңдығы

1 мм

Шебер еңбегін аяқтаған соң, өз қаласында шағын мереке ұйымдастырғаны айтылады. Жергілікті билік өкілдері қолдау білдірген.

Бекіту, қорытынды және тапсырмалар

Бекіту кезеңі

Алашаның суретін салып, сыйкәделік ретінде қағаздан алашаны құрастырып жасау.

Қорытынды сұрақтар

  1. 1 Алаша тоқудың қандай түрлері бар?
  2. 2 Алашаны тоқу үдерісі қалай жүзеге асады?
  3. 3 Дәстүрлі тоқу әдісін бейнематериалдан көргенің бойынша қандай тұжырым жасадың?
  4. 4 Әлемдегі ең ұзын алаша туралы қандай деректер есіңде қалды?

Бағалау

Топтардың жұмысына қарай баға қою.

Үй тапсырмасы

«Алаша» тақырыбын қайталау және материал жинақтау.