Қаны қазақ болғанмен Орта Азия халықтарына ортақ тұлға
Сабыр Рақымов: Ұлы Даланың дарабоз генералы
Сабыр Омарұлы Рақымов (1902, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазығұрт ауданы, Көкбел ауылы — 1945 жылғы 26 наурыз, Польша, Данциг/қазіргі Гданьск; сүйегі Ташкенттегі бауырластар зиратына жерленген) — әскери қайраткер, генерал-майор (1943), Кеңес Одағының Батыры (1965).
Негізгі деректер
- Туған жері
- Қазығұрт, Көкбел
- Әскери атағы
- Генерал-майор (1943)
- Марапаты
- Кеңес Одағының Батыры (1965)
- Қаза тапқан күні
- 26.03.1945
Балалық шағы мен тағдырдың бұралаңы
Әкесі ерте қайтыс болғаннан кейін, Сабырды анасы (өзбек қызы) Өзбекстанға алып кетеді. Кейінгі мұрағаттық деректерде оның балалық шағы кедейшілікте өткені айтылады: әкесі Омар 1907 жылы дүние салады, анасы Ташкентте ұлы мен қызын асырау үшін қандай жұмыс болса да істеп күн көреді. 1915 жылы қарындасы қайтыс болып, 1917 жылы анасы дүние салған соң, 13 жасар Сабыр балалар үйіне қабылданады.
Әскер жолының басталуы
1922 жылы әскер қатарына шақырылған. Бакудегі әскери училищені аяқтаған соң (1925) Самарқандтағы атты әскер дивизиясында взвод, эскадрон командирі қызметтерін атқарады. 1925–1927 жылдары Орта Азияда (Қарақұмда) Кеңес өкіметіне қарсы шыққандарға қарсы күрестегі ерлігі үшін 1927 жылы Қызыл Ту орденімен марапатталады.
Соғыс жылдарындағы қолбасшылық
1941 жылға дейін түрлі әскери мекемелерде қызмет еткен Рақымов соғыс басталғанда полк, кейін дивизия командирі болады. 1941 жылғы шілдеде жау қоршауын бұзып шыққан батылдығы үшін Қызыл Ту орденін екінші рет алып, полковник шенін иеленеді. Оның дивизиясы Дондағы Ростовта және Кавказда ұрыс жүргізеді.
Дивизияның жауынгерлік даңқы
Соғыс жылдары ол басқарған дивизияның жауынгерлік туына екі Қызыл Ту, Суворов және Кутузов ордендері тағылған.
Академия, азат ету жорықтары және марапаттар
1943 жылы Мәскеудегі Бас штаб академиясына оқуға жіберіледі. Академияны тәмамдағаннан кейін Белоруссияны, Польшаны азат етуге қатысады. Өзі Ленин орденімен, төрт рет Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, II дәрежелі Суворов ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Қаза болуы және жерленуі
Мұрағат деректеріне сүйенсек, 1945 жылғы 26 наурызда таңертең дивизияның командалық пункті жау миналарының соққысына ұшырайды. Дивизия командирі Сабыр Рақымов, полковник А. Смирнов және өзге офицерлер ауыр жараланады. Сол күні сағат 13:00-де генерал-майор С. О. Рақымов есін жимай қаза табады.
30 наурызда Рақымов және оның майдандас серіктері Белоруссиядағы Гродно қаласында жерленеді. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылғы мамырда генералдың денесі Ташкентке әкелініп, 25 мамырда қоштасу митингісі өтеді. Сүйегі Ташкенттегі бауырластар мазаратында жерленген.
Есімі мен мұрасы: құрмет, дау және уақыттың өзгерісі
Сабыр Рақымов — қаны қазақ болғанымен, Орта Азия халықтарына ортақ тұлға. Соғыс шындығы оны шыңдап, халық жадында «Темір генерал» атанғаны айтылады. Өзбек қоғамында генерал туралы көптеген аңыз-әңгіме тараған. Соның бірі ретінде, оның «Шөжені күзде санайды» деген сөзі ел ішінде қанатты тіркеске айналғаны жиі айтылады.
Уақыт өте қоғамдық бағалау мен саяси ахуал да өзгерді: Ташкенттегі ескерткіштің басқа орынға көшірілуі, метро бекеті мен аудан атауларының өзгеруі секілді жайттар көпшілікті ойлантты. Мұрағаттарда, әдебиет пен өнер туындыларында генералдың ұлты өзбек деп көрсетілген тұстар да бар; қазақ авторлары оның қазақ екенін дәлелдеуге күш салғаны айтылады. Бұл мәселе әскери тарих пен тарихи жадының күрделі қабатын ашып береді.
Көркем фильмдер, кітаптар және зерттеулер
Генерал жайлы «Генерал Рахимов» атты көркем фильм түсірілген. 1946 жылы «Звезда Востока» журналында Марина Меленовскаяның «Сабыр Рахимов – первый узбекский генерал» атты очеркі жарияланғаны көрсетіледі. 1949 жылы кинодраматург Камил Яшен осы тақырыпты экранға алып шыққан. 1980 жылы Ташкентте «Подвиг» кітабы жарық көрген.
Профессор Ануар Исмайловтың мақалаларында 2001–2006 жылдары жүргізілген мұрағаттық зерттеулер, сондай-ақ Ресей Қорғаныс министрлігінің Орталық мұрағатындағы генералдың жеке қорына қол жеткізуі туралы айтылады. Бұл деректер командирлік мәнерін, соғыс кезіндегі қарым-қатынасын және жеке өміріне қатысты құжаттық іздерді нақтылауға мүмкіндік берген.
Құралай Натуллаева туралы естелік және азаматтық ұстаным
Сабыр Рақымовтың ұлтқа қатысты тағдырлы түйіндерін қозғаған тұлғалардың бірі ретінде оның екінші адал жары аталған Құралай Натуллаеваның есімі жиі аталады. Оның естеліктерінде құнды деректер бары айтылады. Кейбір сөздерде Рақымовтың «Арманым — қазақ болып өлу» деген аманаты жеткізіледі. Құралай апаның өзі де өмір бойы екеуінің қазақ екенін дәлелдеуге тырысқаны туралы мәлімет беріледі.
Сонымен бірге, ресми әскери құжаттарда генералдың жұбайы ретінде «Рахымова Магра» көрсетілгені, ал басқа некелік қатынастардың құжат жүзінде тіркелмеуі мүмкін екені жөнінде пікірлер айтылады. Бұл да кезеңнің құжаттандыру ерекшелігі мен жеке тағдырлардағы күрделілікті аңғартады.
Есімін ұлықтау: жер-су атаулары мен қоғамдық қадамдар
Өзбекстанда ауылдар, мектептер, Ташкенттің бір ауданы, көшесі, метро бекеті ұзақ уақыт Рақымов есімімен аталған. Ташкентте ескерткіш орнатылғаны да айтылады. Польша Республикасында бір траулерге генерал Рақымов есімінің берілуі — халықаралық деңгейдегі құрметтің белгісі.
Қазақстанда да оның есімін қастерлеу бағытында нақты қадамдар жасалған: Қазығұрт ауданы Көкбел ауылындағы орта мектепке Сабыр Рақымовтың аты беріліп, алдына кеудемүсін қойылған. Кейін Шымкент қаласындағы әскери мектеп-интернат пен қаладағы бір көшеге де есімі берілгені, түрлі мәдени шаралар ұйымдастырылғаны аталады.
Журналистік ізденіс және кейінгі ұрпаққа аманат
Қазақтан шыққан тұңғыш генерал туралы жүйелі зерттеп, сериялы мақалалар жазған қаламгерлердің бірі ретінде Әкім Ысқақтың еңбегі ерекше аталады. Оның журналистік зерттеулерінің жалғасы ретінде «Тұңғыш генерал» атты кітабы жарық көргені көрсетіледі. Мұндай еңбектер кейінгі ұрпаққа әскери-патриоттық тәрбие берудің, тарихи тұлғалардың өнегесін танудың маңызды арнасы болып қала береді.
Әзірлеген: Бегімхан Керімханұлы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.