Қазақша рефераттар

Өрмек жіптер

Сабақтың мақсаты

Бұл сабақта оқушылар қазақтың дәстүрлі тоқу мәдениетіндегі өрмек тоқу тәсілдерімен танысып, құрал-жабдықтардың қызметін түсінеді және практикалық дағды қалыптастырады.

Білімділік

Халық қолөнеріндегі тоқу ісінде қолданылатын қарапайым әдістермен танысу.

Дамытушылық

Тоқу ісін меңгере отырып, шеберлікті, ұқыптылықты және еңбек мәдениетін дамыту.

Тәрбиелік

Әсемдікке баулу, ұлттық қолөнерді құрметтеуге және дамытуға тәрбиелеу.

Оқу сұрақтары және ресурстар

Сабақ мазмұны негізгі екі бағытқа құрылып, тәжірибемен бекітіледі.

Оқу сұрақтары

  1. Өрмек түрлері және қажетті құралдар.
  2. Алаша тоқудың негізгі қағидалары.

Жұмыс жабдықтары

  • Өрмек тоқуға қажетті құралдардың макеттері
  • Көрнекі суреттер
  • Әртүрлі жіп түрлері

Өрмек тоқу: негізгі ұғымдар

Өрмек — халық өнеріндегі тоқу ісінде қолданылатын қарапайым әрі қолжетімді әдіс. Күрделі техника талап етпейді, қажетті жабдықтарын кез келген жағдайда табуға болады. Өрмектің кең тараған екі түрі бар:

Аспалы (термелі) өрмек

Бұл түрімен кілем секілді тұтас, ені кең бұйымдар тоқылады.

Жай өрмек

Шекпен, алаша, қап, қоржын, терме бау, басқұр сияқты ені тар бұйымдар тоқылады.

Бұл сабақта жай өрмекті құру және тоқу жолдары қарастырылады.

Жай өрмекке қажетті құрал-жабдықтар

Жай өрмекті құрып, тоқу үшін төмендегі негізгі бөлшектер мен құралдар қолданылады.

Негізгі бөлшектер

  • Өрмек өрісінің қазықтары
  • Өрмек жіптері
  • Арқалық (шамамен 1–1,5 м түзу ағаш)
  • Көтерме (мосы): басы біріктірілген үш ағаш

Көмекші құралдар

  • Күзу шыбығы — қабатталған шиден, тобылғыдан немесе сымнан жасалады.
  • Адырғы — екі шеті жонылған, ортасы сәл дөңес, ені 20–25 см тақтай.
  • Есіп сабау (есепші/кергіш) — тоқылған жерді нығыздауға арналған.
  • Қылыш — жалпақ ағаш құрал (ені 12–15 см), жіп арасына өткізіп ашуға қолданылады.
  • Арқау шөлмегі — екі басында кішкене ашасы бар 20–30 см ағаш.

Атауларға қысқаша нұсқаулық

Көбіне үлгі-суреттерде төмендегідей белгілеулер кездеседі: қазық, жүгіртпе, арқау, есіп сабау, адырғы, қылыш, күзу қазығы, күзу аралығы, күзу шыбығы, бақылау жібі, күзу көтермесі.

Алаша тоқу: ерекшелігі және құрау тәсілі

Алаша — бүктеуге, жинауға, алып-салуға қолайлы тұрмыстық мүлік. Өрмекпен тоқылған алашаның ені әдетте 40–50 см-ден аспайды. Сондықтан бірнеше кесіндіні біріктіріп құрауға тура келеді.

Өлшеу және есептеу

Шебер алдымен тоқылған материалдың ұзындығы мен енін өлшеп, қажетті мөлшерді есептейді. Кей жағдайда өрмек жіптерінің 35–40 см бөлігі тоқуға келмей қырқылады. Бұл бөлік өрмектің қырқындысы деп аталады.

Құрау (жапсыру) әдісі

Алашаның бойларын құрау үшін қырқынды жіптер де кәдеге жарайды. Мысалы, ақ, қара, көк, қызыл түсті жіптерді кезектестіре отырып, ендердің жапсар бойына бұзау тіс тігісімен аралықтарын 1–2 см шамасында сыналап енгізіп тігуге болады.

Сарамандық жұмыс: тоқуды бастау қадамдары

Тәжірибелік бөлімде жіптерді дайындау, күзуге бөлу және өрмек өрісін жүргізу жұмыстары орындалады.

1) Жіптерді дайындау

Өрмекке арналған жіптер бірнеше түске бөлініп, бөлек-бөлек домалақтанады. Дайын жіптер мөлшерленіп, екі топқа ажыратылады: күзуге ілінетін үстіңгі жіптер және күзуге ілінбейтін астыңғы жіптер.

2) Негізгі ұғымдар

  • Арқау — үстіңгі және астыңғы жіптердің арасымен көлденең өтетін жіп.
  • Күзу — тоқылмайды; ол тоқылатын жіптерді ажыратып, әрқайсысын өз орнына тізу үшін қолданылады.

3) Өрмек өрісін жүргізу

Екі адам ерсі (үстіңгі) және қарсы (астыңғы) жіптерді алып, өрісті төрт қазықты айнала жүріп жүргізеді. Жүгіру аяқталған соң қазықтар суырылып алынып, өрістегі жіп екі еселеніп жиналады.

Арқалықтың асты, яғни екі жіптің арасы 10–15 см шамасында болатындай етіп, осы қуысқа қылыш өткізіліп қойылады. Одан кейін тоқу жұмысы кезең-кезеңімен жалғасады.

Бақылау сұрақтары

Тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтарға жауап беріп көріңіз.

  1. Өзіңізге ұнаған және жасап көруге талпынатын өнер түрі қандай?
  2. Өрмек тоқуға қажетті негізгі жабдықтарды атаңыз.
  3. Қандай басқа ұлттық қолөнер түрлерін білесіз?

Қорытынды

Өрмек тоқу — қолжетімді құралдармен орындалатын, ұлттық дәстүрді сақтайтын және еңбекке баулитын құнды өнер. Бұл сабақта жай өрмектің түрі, негізгі жабдықтары, алаша тоқудың ерекшелігі және жұмысты бастауға қажетті алғашқы қадамдар жүйеленді.