Әкесіне немере Құлтай деген бабасының Тортай деген жалғыз баласы
«Алпамыс батыр» жыры бойынша «Алтын сақа» ойыны негізінде өткізілетін танымдық сабақ (9-сынып) оқушылардың есте сақтау қабілетін, ой шапшаңдығын және көркем мәтінді қабылдау мәдениетін дамытуға бағытталған.
Сабақтың мақсаты
- «Алпамыс батыр» жырын оқыту арқылы есте сақтау қабілеті мен ой шапшаңдығын дамыту.
- Жырдан үзінді жаттауға және мәнерлеп оқуға дағдыландыру.
- Ауыз әдебиетіне қызығушылық оятып, ерлікті бағалауға және қастерлеуге тәрбиелеу.
Көрнекілігі
- Тақырып пен бөлім атаулары, М. Ғабдуллин мен М. Әуезов сөздері жазылған плакаттар
- «Ақсауыт» жинағы, суреттер
- Асық, конверттер
Сабақтың құрылымы
- 1. Ұйымдастыру
- 2. Кіріспе (мұғалім сөзі)
- 3. Ойын кезеңдері арқылы сұрақ-жауап
- 4. Жеңімпазды марапаттау, қорытынды пікір
Ойынға қатысушыларды іріктеу тапсырмалары
Ойынға қатысатын оқушыларды іріктеу үшін төмендегі тапсырмалар беріледі. Жауап берген оқушылардың реттік саны анықталып, конверт таңдалады.
I кезең — «Табалдырық»
Жырдың кіріспесі мен кейіпкерлерге қатысты бастапқы білімді тексеру.
Сұрақ 1
«Баяғы өткен заманда, … жерінде, Қоңырат деген елінде, Байбөрі деген бай болыпты». Бос орынға қандай жер атауы келеді?
Жауап
Жиделі Байсын.
Сұрақ 2
Байбөрінің малы қанша, жырда қалай көрсетіледі?
Жауап (жырдан)
Тоқсан мың екен қорасы,
Мұрындық ноқта тимеген.
Сексен мың екен маясы,
Тоғай сайын мың жылқы,
Өз алдына бір бөлек,
Торысы мен аласы…
Сұрақ 3
Құлтайдың Байбөріге қандай туыстығы бар?
Жауап (жырдан)
Байбөрі атадан жалғыз ер еді,
Жоқ екен іні-ағасы.
Құлтай деген туысқан,
Немере мен шөбере —
Екеуінің арасы.
Сұрақ 4
Құлтайдың тезекші қара күңінен бір ұл туады. Баланың аты кім?
Жауап (жырдан)
Балаға таңсық болып жүрген байғұс
Үйіне алып келіп қылды тойды.
Туғандай тумаса да қылайын деп,
Ұлтан деп ол баланың атын қойды.
Осы кезең нәтижесінде ойынға қатысушылар іріктеледі: реттік саны анықталып, әрқайсысы конверт таңдайды.
Ойын кезеңдері
Әр кезеңде сұраққа жауап бере алмаған оқушы ойыннан шығарылады. Келесі кезеңге өткен ойыншы конверт таңдап, сұрақтарға жауап береді.
II кезең — «Әудем жер»
Сұрақ 1
Жырда Ұлтан қалай суреттеледі?
Жауап (жырдан)
Бір түрлі болды нұсқасы…
Кеудесі болды кепедей,
Мұрны болды төбедей.
Күрек тісі кетпендей,
Кеңірдегінің тесігі
Түгімен түйе өткендей…
Аузы үлкен пышақтай,
Азу тісі пышақтай…
Сұрақ 2
Алпамыстың жары Гүлбаршын кімнің қызы, қай елдің байы еді?
Жауап
Шекті елінің Сарыбай деген байының қызы.
Сұрақ 3
Сарыбайдың әйелі қыз туып, екі бай сүйінші сұрап, құда болыпты. Сонда қандай ырым жасайды?
Жауап
Құйрық жеп, бетке ұн жағу.
Сұрақ 4
Тайшық хан түсінен қорқып, Алпамысқа жалғыз қызы Қаракөзайымды бермек болғанда, мыстан кемпір өз баласын сұратады. Жырда ол бала қалай суреттеледі?
Жауап
Самайынан ірің аққан, мұрынынан боқ аққан, басы таз.
Ереже: сұраққа жауап бере алмаған ойыншы ойыннан шығады.
III кезең — «Қозыкөш»
Сұрақ 1
Тайшықтың қызы Қаракөзайым әкесінен серуен құруға рұқсат сұрайды. Сонымен бірге тағы не сұрайды?
Жауап (жырдан)
Әке, маған отау бер,
Жүз серке бер ойнатып,
Қырық қыз нөкер қосып бер,
Сүрейін дәурен далада.
Сұрақ 2
Диуана болып келіп, Тайшықтан Байшұбарды алып кеткен кім?
Жауап
Қаракөзайым. («Құнан күнінде ит тиіп ауырып, содан мен емдеген едім» деген желеумен алып кетеді.)
Сұрақ 3
«Шұбарды алдап алғанын ақылмен Тайшық білді енді», — дейді жырда. Тайшықтың күйі қалай суреттеледі?
Жауап (жырдан)
Жағасын дал-дал жұлды енді,
Өгіздей-ақ өкіріп,
Өзін тақтан ұрды енді…
Нәтиже: сұраққа жауап бере алмаған ойыншы ойыннан шығарылады.
IV кезең — «Беласар»
Сұрақ 1
Гүлбаршынның әкесі Сарыбай елден не себепті көшеді?
Жауап
«Күйеу балам Алпамыс жалғыз. Егер жазатайым қаза болса, қызым Ұлтан құлға қор болар» деп қауіптеніп, қызын бермей, елден ауа көшуді ойлайды.
Сұрақ 2
Байбөрі жалғыз ұлға зар болып, әулие-әмбиелерді аралап түнейді. Соның бірі Баба түкті Шашты Әзіз қашан аян береді?
Жауап (жырдан)
Бір етегін жамылып,
Көзінен жас ағылып,
Құбылаға бас беріп,
Жарыса түсіп бұл жатты,
Көздері мызғып ұйқыға…
Әне-міне дегенше
Сарғайып келіп таң атты.
Жеңген оқушы келесі кезеңге өтеді.
V кезең — «Жолайрық»
Сұрақ 1
Алпамыс батыр еліне қайтып келе жатқанда, жолында бір шатыр көреді. Шатыр ішінде бес бек ұйықтап жатады, ал алдында біреу мосыға шай қайнатып отырады. Бұл кім?
Жауап
Әкесіне немере Құлтай бабасының Тортай деген жалғыз баласы.
Осы кезеңнен өткен оқушы таңдау жасайды: білімін саралауды жалғастырса, «Көмбе» кезеңінің сұрағына жауап береді.
VI кезең — «Көмбе»
Қорытынды сұрақ: жырдың соңындағы шешім.
Сұрақ
Жыр соңында Ұлтанды кім өлтіреді және ол қалай жазаланады?
Жауап (жыр желісі бойынша)
Алпамысты тани сала, топтан шыға қашады.
Жібермеді Алпамыс, албастыдай басады.
Арттан келіп Жәдігер найзасымен шаншады.
— Ата, маған бер, — деді, — қайратымды көр, — деді.
Баласына береді, артынан өзі ереді,
Домалатып ойнайды, үйге әкеп байлайды.
Тез өлтірмей Ұлтанды терісін сойып алады,
Тірсегінен тілдіріп, бәйтеректің басына
Салбыратып іледі.
Қорытынды және марапаттау
Пікір
Сыныптан тыс ұйымдастырылған бұл танымдық шара оқушылардың білімін тереңдетуге бағытталды. Оқушылар жыр мазмұнын қайталап, маңызды деректерді жүйелеп, көркем мәтінмен жұмыс істеу дағдыларын нығайтты.
Марапаттау
Ойын қорытындысы бойынша жеңімпаз анықталып, марапатталады.
Ұсыныс: белсенді қатысушыларға алғысхат немесе қосымша ұпай беру арқылы ынталандыру.