Дастархан басында сақталатын тыйымдар
Сабақтың тақырыбы: «Ас – адамның арқауы»
Бұл сабақ дұрыс тамақтанудың денсаулық үшін маңызын түсіндіруге, ұлттық тағамдарды насихаттауға және қазақ халқының дастархан мәдениетін қадірлеуге бағытталады. Сонымен қатар ырым-тыйымдар мен салт-дәстүрлер арқылы ұлттық сана-сезімді оятып, оқушылардың есте сақтау, сауатты жазу, байланыстырып сөйлеу және өз бетінше жұмыс істеу дағдыларын дамыту көзделеді.
Сабақ типі
Жаңа тақырыпты меңгерту.
Көрнекі құралдар
Мақал-мәтелдер мен тыйым сөздер плакаттары, ұлттық киімдер, ұлттық ыдыстар, ұлттық тағамдар, көрініске қажетті құралдар, интерактивті тақтадағы суреттер.
Әдіс-тәсілдер
Сыни тұрғыдан ойлау, деңгейлік оқыту элементтері, көрініс, коллаборативтік оқытудағы «Карусель» стратегиясы, әңгімелеу, сұрақ-жауап, ойландыру, мәнерлеп оқу, қайталау, аударма.
Сабақтың барысы
Сабақ құрылымы оқушыларды тақырыпқа біртіндеп жетелеп, алдымен қызығушылықты оятады, кейін мәтінмен және топтық тапсырмалармен бекітеді, соңында дәстүр мен тәртіпті өмірлік тәжірибемен байланыстырады.
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сыныпта қолайлы ахуал қалыптастырып, оқушыларды психологиялық тұрғыдан сабаққа бейімдеу.
- Интерактивті тақтада пайдалы тағамдар, жемістер мен көкөністер суреттерін көрсету.
- Талқылау сұрағы: «Бұл суреттердің денсаулыққа қандай қатысы бар?» Қорытынды: денсаулықтың негізі — дұрыс тамақтану.
II. Жаңа тақырып
Бүгінгі сабақтың тақырыбы — «Ас – адамның арқауы». Дұрыс тамақтанбау денсаулыққа кері әсер етеді, сондықтан тағамның тазалығына, сақталу мерзіміне және оны тұтыну мәдениетіне ерекше мән беру қажет.
Жұмыс барысында PISA бағдарламасындағы «Карусель» стратегиясы қолданылады: оқушылар топпен тапсырмаларды айналым арқылы орындап, ойларын салыстырып, бірін-бірі толықтырады.
I топ: ет тағамдары
Қазақша ет, қуырдақ, қазы-қарта, шұжық, бесбармақ.
II топ: сүт тағамдары
Айран, қаймақ, ірімшік, сүзбе, қымыз.
III топ: нан тағамдары
Тоқаш, шелпек, бауырсақ, таба нан, орама нан.
III. Тапсырмалар
1) Синонимдік қатар: артық сөзді табу
Берілген қатарлардан артық сөзді анықтап, сол сөздермен сөз тіркестерін құрастырыңыз.
а)
ас, тамақ, тағам, дәм, жер
ә)
тамақтану, жеу, ауқаттану, дайындау
б)
күш, қуат, әл, күрес
в)
көбейтеді, арттырады, нығайтады, көмектеседі
2) Мәтін бойынша топтық жұмыс (84-бет, №5)
Әр топқа ватман мен түрлі түсті маркерлер беріледі. Жауапты жазбаша да, сурет арқылы да ұсынуға болады.
I топ
Адамның денсаулығы неге байланысты?
II топ
Неліктен дұрыс тамақтануымыз керек?
III топ
Тамақ ішер алдында қандай гигиенаны сақтау қажет?
3) Мақал-мәтелді табу
Қазақ халқында асқа байланысты қандай мақал-мәтелдер бар? Дұрыс тамақтанудың денсаулыққа әсерін сол мақалдар арқылы түсіндіріңіз.
Жалпы тапсырма: фонологиялық талдау
«Тамақты» сөзіне фонологиялық талдау жасаңыз.
Жалпы тапсырма: синтаксистік талдау
«Біз үлкен үзілісте асханада тамақтанамыз» сөйлеміне синтаксистік талдау жасаңыз.
IV. Көрініс: «Сәлемдеме»
Көріністі тамашалай отырып, әр топ төмендегі бағыттардың бірі бойынша ой қорытады: дастархан басындағы тыйымдар, дәстүрлер, ас ішу тәртібі.
Кейіпкерлер: бала және қарт (Досбол).
Бала: Ассалаумағалейкүм, ата!
Ата: Әлейкумассалам, балам, бар бол! Жол болсын!
Бала: Рақмет, ата! Осы ауылда Досбол қарттың үйін іздеп жүр едім.
Ата: Сол Досбол мен боламын.
Бала: Жолым болып тұр екен. Алматыдан келе жатырмын. Ұлыңыз бен келініңіз сәлемдеме беріп еді. Қабыл алыңыз.
Ата: Айналайындар-ай, амандығын білдіргені ғой. Алыстағы туыстың сәлемдемесін жеткізу — үлкен азаматтық. Жоғары шық, қонағым бол!
Бала: Жоқ, ата. Асығыс едім.
Ата: Қазақта дәм татпай шықпайды. Бәйбіше, шайыңды дайында! Қымыз әкел, бауырсағың қайда?
Бала: Рақмет, ата. Осыған қанағат. Бәрі дәмді екен. «Аманатқа қиянат қылма» деген ғой — мойныма борыш етпей, аман жеткізгеніме қуанып тұрмын. Сау болыңыз!
V. Интернетпен жұмыс
Тақырып бойынша қосымша материал іздеу бағыттары:
1) Ырым-тыйымдар
- Нанды бір қолмен сындыруға болмайды.
- Ас ішіп болған соң «тойдым» демейді, «қанағат» дейді.
- Қонаққа сынық ыдыспен ас беруге болмайды.
- Дәмді табақтың ортасынан алма, өз алдыңнан алып же.
- Тамақтың үстінен аттауға болмайды.
2) Дастархан дәстүрлері
- Үйге келген адамды «ауыз тигізбей» шығармайды.
- «Төрге шығыңыз» деп құрмет көрсетеді.
- «Шай ішіңіз, дастарқанға келіңіз» деп дәмге шақырады.
- Дастархан басында үлкен-кіші жасына қарай отырады.
- Астан кейін ең үлкен, құрметті адам бата береді.
3) Ас ішу тәртібі
- Қол жумай ас ішпейді.
- Ауызда ас тұрғанда сөйлемейді.
- Дастархан басында әдепсіз сөйлеуге болмайды.
- Асты асықпай, мұқият шайнап жұту керек.
- Тамақ ішіп отырып кітап оқуға не теледидар көруге болмайды.
Мақал-мәтелдер
- Ас атасы — нан, нан атасы — дән.
- Ет етке, сорпа бетке.
- Ас иесімен тәтті, тағамымен жақсы.
- Ас қадірін тоқ білмейді.
- Ас — адамның арқауы.
VI. Үй тапсырмасы
84-бет: II деңгей, №1 тапсырма.
Қорытынды бөлім
Сабақ барысында біз ұлттық тағамдар, ұлттық дәстүрлер, ырым-тыйымдар және ас ішу мәдениеті туралы әңгімеледік. Қазақ халқында той-томалақта ең алдымен дастархан жайылады. Енді оқушылар дастарханға қойылатын тағам түрлерін атап, өз ойларын ортаға салады.
Шығармашылық сәт
«Той әнсіз өтпеген» — сабақ соңында ән шашу ретінде «Жаса, Қазақстан» әні орындалады.