Қазақша рефераттар

Көркемдік ерекшелігін таныту

Сабақ жоспары

Ж. Жабаев: «Патша әмірі тарылды»

Ә. Байтанаев атындағы негізгі орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Қияс Сәуле Әбдікәрімқызы. Бұл сабақта Жамбыл Жабаевтың «Патша әмірі тарылды» өлеңі арқылы 1916 жылғы маусым жарлығы тұсындағы ел басына түскен ауыр кезеңнің көркем бейнесі талданады.

Сабақтың түрі

Аралас сабақ

Пәнаралық байланыс

Тарих

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап, түсіндіру, талдау, өзіндік жұмыс, баяндау

Көрнекіліктер

Сызбалар, бүктеме, Жамбыл туралы таңдамалы шығармалар, слайд

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Өлең мазмұнымен таныстыру; тақырыптың идеялық өзегін ашу; көркемдік ерекшелігін таныту.

Дамытушылық

Ж. Жабаев өлеңдерінің жанрлық, идеялық-көркемдік табиғатын толықтыру; ғылыми-теориялық талдауға баулу.

Тәрбиелік

Халық тарихын таразылап, бағалай білуге; әділет пен азаттық идеясына құрметпен қарауға тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушыларды түгендеу.
  • Сыныптың сабаққа дайындығын бақылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Төмендегі сұрақтар арқылы өткен тақырып қайталанады:

  1. 1. Жамбыл Жабаев кім?
  2. 2. Оның қандай өлеңдерін білесіңдер?
  3. 3. Жамбылды неге «жыр алыбы» дейміз?
  4. 4. Ұстазы кім? Кімді өзіне пір тұтқан?

III. Жаңа сабақ

Ой шақыру (стратегия)

Қазақ халқы тарихында елді қасіретке ұшыратқан «ақтаңдақ» кезеңдер туралы ой қозғау:

  • XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы: «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама».
  • 1916 жылғы патша жарлығына байланысты ұлт-азаттық көтерілістер.
  • Кеңес дәуіріндегі аштық пен сталиндік репрессия.
  • Желтоқсан оқиғасы: жазықсыз жастарды қудалау, талай арыстандай азаматтан айрылу.

Осы тарихи контекст негізінде Ж. Жабаевтың «Патша әмірі тарылды» өлеңіндегі 1916 жылғы маусым жарлығы тұсындағы ауыр ахуалдың қалай суреттелетінін қарастырамыз.

1) Өлеңді мәнерлеп оқу

Өлеңді дауыс ырғағын сақтай отырып оқып, мазмұнын түсіндіру.

2) Мәтінмен жұмыс: тақырып, идея, композиция

Өлеңнің тақырыптық және идеялық өзегін ашу үшін композициялық құрылымы жоспар түрінде ұсынылады. Мазмұнына қарай өлеңді төрт бөлімге бөлуге болады:

  1. 1-бөлім

    «Қызығыңды көп көрдім, Қарабастау Құлансаз» — ақынның туған жер туралы толғанысы.

  2. 2-бөлім

    «Патша әмірі тарылды» — ақын зары, халықтың күйзелісі.

  3. 3-бөлім

    «Көген көзді қосақтап, Қалай қиып беремін» — ел ішіндегі дүрбелең, әділетсіздіктің үдеуі.

  4. 4-бөлім

    «Енді ойласақ, не қалды» — халықтың кегі, шешімге келуі.

3) Көркемдік талдау: Жамбыл поэтикасының өзегі

Ә. Байтанаевтың сын еңбегіне сүйене отырып, өлеңге әдеби талдау жасалады. Жамбыл шығармаларына тән көркемдік құралдар — эпитет, теңеу, метафора, кейіптеу, әсірелеу — тек тілдік әсемдік үшін ғана емес, шығарманың идеясын айқындау үшін қызмет етеді.

Поэтикалық синтаксис

Сөйлем құрылысы мен сөз тізбегі арқылы әсер күшейеді: риторикалық сұрақ, лепті сөйлем, қайталау, шендестіру.

Тілдік-образдық қуат

Жамбылдың бейнелі тілі халықтың ішкі күйін, әлеуметтік тартысты, тарихи сәттің салмағын нақты сезіндіреді.

I. Риторикалық сұрақ

Көген көзді қосақтап, Қалай қиып береміз?! Көздің жасы моншақтап, Көңіл шер боп өлерміз. Көк жайлауды қалдырып, Қайда көшіп кетерміз? Көкіректі зар қылып, Қорлықпен қайтып өтерміз.

II. Қайталау

Ата жұрттан кету бар, Жолға тігіп не жанды, Тәуекелге беку бар. Не болмаса шыбындап, Тағдырыңа көну бар, Көнсең күнде шығындап. Ит қорлықта өлу бар!

III. Метафора

Ә. Байтанаев пікірінше, Жамбыл метафораны ең жиі қолданған: метафорасыз Жамбыл өлеңін елестету қиын.

Көген көзді қосақтап, Қалай қиып береміз.

IV. Теңеу

Ә. Байтанаев: эпитет пен теңеу — күрделі троп. Жамбыл шығармаларында тың, күрделі теңеулер жиі ұшырасады.

Бүйтіп көрген күн құрсын, Жапырақтай қалтырап! Таусылғандай тынысың, Күнде жүрек қансырап...

Өлең құрылысы мен ұйқас ерекшелігі

Жамбыл өлеңдері ырғаққа қарай көбіне үш және төрт бунақты болып келеді; екі бунақтысы сирек, бір бунақты жолдар өте аз. Жазба поэзиясында шалыс ұйқас пен қаусырмалы ұйқас түрлері жиі кездеседі. Бұл өлеңдегі шумақтар да негізінен шалыс ұйқасқа құрылған.

Бес үйден бір жігіт! — деп Болыстар жүр шапқылап. Жасауыл үй тінтпек, Қылыштары жарқылдап.

Фразеологизмдер мен афоризмдер

Жамбыл шығармаларында фразеологиялық оралымдар мен афоризмдер мол ұшырасады; олар ойды ықшамдап, түйінді мағынаны өткірлейді.

Дүниенің кеңдігі — Жүргеніңде басың бос. Жан қысылса белгілі, Таба алмайсың жарқын дос.

4) Ой түю (дәптермен жұмыс)

Оқушыларға төмендегі сұрақтар бойынша қысқа ойтолғау жаздыру:

  • Өлеңнен алған әсерің қандай?
  • Өлеңнен өзіңе қандай түйін жасадың?

5–6 оқушының жұмысын оқыту, пікір алмасу.

Сабақты қорытындылау

Халықтың азаттық пен тәуелсіздік жолындағы күресі зая кеткен жоқ — ел аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізді. Тәуелсіздігін алып, сара жолын айқындаған Қазақстанның болашағы жарқын деген тұжырым жасалады.

Ескерту: қорытынды бөлімдегі қоғамдық-саяси пайымдарды сынып деңгейіне сай бейтарап, дерекке негізделген түрде айту ұсынылады.

Үй тапсырмасы

  • «Тәуелсіздік — ата-бабамыздың арманы» тақырыбында ойтолғау жазу.

Бағалау

Сабаққа қатысу белсенділігі, мәтінмен жұмыс сапасы, талдау тереңдігі және ойтолғаудың мазмұны бойынша қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.