Физика жайлы лирика
Мақсаты
Оқушылардың физика пәніне қызығушылығын арттыру, ойлау қабілеттерін дамыту, бір-бірімен достық пен ынтымақтастықта болуға тәрбиелеу. Шығармашылық қабілеттерін шыңдап, өз бетінше жұмыс істеуге үйрету және еңбекке баулу.
Жүргізушілердің кіріспе сөзі
Бүгін сіздер күнделікті көріп жүрген таныс құбылыстардың өзінде қаншама физика заңдылықтары бар екенін байқап, қызық та күрделі сұрақтарға жауап іздейсіздер.
1-жүргізуші: Физика — терең ойлануды, тәжірибе жасауды және дәлелдеуді жақсы көретін пән. Ол асығыстық пен жалқаулықты ұнатпайды.
2-жүргізуші: Табиғатта физикалық құбылыстар сансыз. Бүгінгі кеште таныс білімімізді ортаға салып, жаңа құбылыстарды бірге ашайық.
Физика жайлы лирика
Төмендегі жолдар физиканың нақтылығы мен ғажайып қырларын, күнделікті өмірмен байланысын және еңбектің құндылығын айқын көрсетеді.
1.
Физика — ғылымдардың нақтысы. Жалқаулықты сүймейтін, оңайлықпен бас имейтін пән.
2.
Ұстауға келмейді қолға, көрінбейді көзге — бөлшектермен тіл табысады.
3.
Өте ұсақ пен алыпты, мұнай мен жарықты пайдаланып, тұрмысты жеңілдетті.
4.
Физика пайдасын елге тигізді: машина мен темір тұлпар алысқа жылдам жеткізді.
5.
Жарық қып жерді қараңғы, от жақпай суды қайнатты.
6.
Мың шақырым қашықта сөйлеген жанды үйінде отырып-ақ көрсетті.
7.
Архимед заңымен патшаның тәжіндегі алтынның тазалығын дәлелдеді.
8.
Ньютонды әлемге танытқан — тартылыс күші жайлы ұлы жаңалық.
9.
Физика — ғылымдар ғылымы. Заңдары нақты әрі ұзақ ғұмырлы.
10.
Физика үйде де, тұрмыста да: «Неліктен қыста қар жауады?» — бәріне сұрақ.
11.
Бұлт қалай пайда болады? Найзағай ауаны неге тіліп өтеді?
12.
Күн нұры қалай токқа айналады? Мұзды токпен жасауға бола ма?
13.
Табиғат сырын аштырған, токпен қазан астырған — физика емес пе?
14.
Көкте жол салып, Ай мен Марсты шарлауға жол ашты.
15.
Ауыр бейнеттен құтқарып, роботтай құрылғыға «тіл» бітірді.
16.
Физика — ғажайып әлем. Ол жан-жағыңды қоршап тұр.
17.
Табиғат сыры терең: оқып, зерттеп, көріп, біл. Әуелі физиканы оқы дер едім.
Сайыс құрылымы
7–9 сынып оқушыларынан құралған аудитория екі командаға бөлінеді: «Зодиак» және «Зенит». Әр команда капитан сайлап, бөлімдер бойынша сайысқа түседі.
- I бөлім: Жұмбақтар
- II бөлім: Қызықты тәжірибелер
- III бөлім: Кім көп формула біледі?
- IV бөлім: Қатесін тап!
- V бөлім: Иә немесе жоқ
- VI бөлім: Ойын «Жер – Теңіз – Ауа»
- VII бөлім: Шешендік (капитандар сайысы)
I бөлім: Физикалық жұмбақтар
Әр дұрыс жауапқа ұпай беріледі. Төменде жұмбақтар мен жауаптары жинақталған.
1) Етек-жеңі жиналмай, дауыл тұрса дым қалмай...
Жауабы: Бұлт.
2) Электр энергиясын өндіретін, үйіңе жарық ендіретін...
Жауабы: Генератор.
3) Кернеу асып кетсе төмендетіп, кеміп кетсе жеткізетін...
Жауабы: Трансформатор.
4) Жарқылдан соң жаңағы, көкте түрлі жолақты өрнек тұрды...
Жауабы: Кемпірқосақ.
5) Күндіз қасыңнан қалмайды, бірақ ешкім ұстай алмайды...
Жауабы: Көлеңке.
6) Жалғыз бағыт біледі, бұрғаныңа көнбейді...
Жауабы: Компас.
7) Алтын теңге кетеді, күміс теңге келеді.
Жауабы: Күн мен Ай.
8) Отқа жанбас, суға батпас.
Жауабы: Мұз.
9) Табаныма байладым, қос таяқпен айдадым.
Жауабы: Шаңғы.
10) Жылт-жылт етеді, жылғалардан өтеді.
Жауабы: Су.
11) Жылдың төрт мезгілінде де мазасызданады, ол неге?
Жауабы: Жел.
12) Бұлтты аспанның жүзінде ойнайтын бұл немене?
Жауабы: Найзағай.
13) Өзі затты құрайды, теңесуге таразыны сұрайды.
Жауабы: Масса.
14) Аса қажет халық үшін, күн сайын пайдаланамыз жарық үшін.
Жауабы: Ток.
15) Тетігін бассаң алаңсыз, жазады «қалам-қағазсыз».
Жауабы: Компьютер.
16) Туыстарын шетінен «өбеді» де бетінен, бауырына қысады.
Жауабы: Магнит.
17) Көкке қараған, жұлдыз санаған.
Жауабы: Телескоп.
18) Шам мен плита жұмысын істейді, ал өзі есептен-ақ «басы айналады».
Жауабы: Электр есептегіш.
19) Тар шеңберді айналып, «құдықта» байланып, қаға береді таңдайды.
Жауабы: Сағат.
20) Қозғалысқа келтіріп, жылдамдығын береді. Өлшемі Ньютон.
Жауабы: Күш.
21) Жоғалмайды ешқашан, басқа күйге ауысса да жұмыс істейді.
Жауабы: Энергия.
22) Бар ма, жоқ па — анық білмейсің. Онсыз өмір сүре алмайсың.
Жауабы: Ауа.
23) Жұрттың бәрі соны сүйеді, бірақ тікелей қарағысы келмейді.
Жауабы: Күн.
II бөлім: Қызықты тәжірибелер
Бұл бөлімде оқушылар қарапайым заттар арқылы құбылыстардың себебін түсіндіреді: балқу, кристалдану, электрлену, магнит өрісі және қысым.
1) Мұзды жіппен көтеру
- Қажет: суы бар стақан, мұз кесектері, жіп, тұз.
- Міндет: мұзды стақаннан жіппен алып шығу.
- Түсіндіру: тұз әсерінен мұздың беті ериді, жіп мұзға сәл кіріп, қайтадан тез суып жабысады (балқу және кристалдану).
2) Шардың төбеге «жабысып» қалуы
Үрілген шарды газетпен ысқылап, төбеге жақындатқанда ол ұзақ тұрады. Себебі: шар электрленеді (статикалық электр).
3) Екі шардың тебілуі
Екі шарды үйкеп электрлендіріп жақындатқанда, олар бірін-бірі тебеді. Себебі: аттас зарядтар тебіледі.
4) Судың ішіндегі түйреуішті магнитпен алу
Магнитті су бетіне жақындатқанда темір түйреуіш магнитке тартылады. Себебі: магнит өрісі су арқылы да таралады.
5) Жұмыртқаның бөтелкеге «кіріп кетуі»
Бөтелкенің ішінде қағазды жағып, аузына қабығы аршылған жұмыртқаны қойған кезде жұмыртқа ішке кіреді. Себебі: бөтелке ішіндегі ауа қысымы төмендеп, атмосфералық қысым жұмыртқаны ішке итереді.
6) Денелердің жүзуі, батуы, қалқуы
Суға картоп, сіріңке, жұмыртқа, өшіргіш салып байқаймыз. Түсіндіру: Архимед күші мен тығыздыққа байланысты кейбірі жүзеді, кейбірі батады, кейбірі қалқып тұрады.
7) Тиынды қолды суламай алу
Тарелкедегі суға түскен тиынды алу үшін қағазды жағып, стаканның ішіне салып, стаканды тиынның жанына төңкереміз. Қағаз сөніп, стакан ішіндегі қысым өзгеріп, су стаканның ішіне жиналады да, тиын құрғақ жерде қалады.
III бөлім: Кім көп формула біледі?
Екі командаға бөлек қағаз беріледі. Белгіленген уақыт ішінде мүмкіндігінше көп формула жазып, дәлдігімен және толықтығымен ұпай жинайды.
IV бөлім: Қатесін тап!
Әр командаға қате тұжырымдар мен физика заңдарына қайшы келетін сөйлемдері бар мәтін беріледі. Мақсат — қателерді тауып, дұрыс түсіндірме ұсыну.
Мәтін (талдауға арналған)
Жаздың ашық, ыстық күндерінің бірінде тауға шықтық. Ыстықтамау үшін қара киім киіп алдық. Алдымен құмдауыт өзен жағасымен жүрдік. Құм құрғақ әрі таза болғандықтан жүру өте оңайға түсті. Кейін көк шалғынмен жүрдік: бұл жермен жүру қиындап, жылдамдығымыз азайды. Алыстан отын шауып жатқан адамды көрдік: балтаның дыбысы бұтаққа тиген сәтте-ақ құлаққа анық естілді. Өзен жағасына жатып демалдық. Кешке салқындап кетті, балалар өзенге түсіп шыққан соң бірден жылынып сала берді. Су түбінде үлкен тас жатыр екен, үш ұл оны әрең көтеріп, судан шығарып жіберді.
Тапсырма: жылу алмасу, жарық жұтылуы, дыбыстың таралуы, үйкеліс, Архимед күші сияқты ұғымдарға сүйеніп, күмәнді тұстарын белгілеңдер.
V бөлім: «Иә» немесе «Жоқ»
Жылдам сұрақтарға нақты жауап беріледі. Бұл бөлім ұғымдарды шатастырмай, анық ойлауға үйретеді.
Сұрақтар (1)
- Аттас зарядтар бір-бірімен тартылады ма? Жоқ
- Заттар үш күйде бола ма? Иә
- Желді күні асфальт беті тез кебе ме? Иә
- Жолдың өлшем бірлігі секунд па? Жоқ
- Ом заңын ашқан ғалым Ампер ме? Жоқ
- Жылдамдықтың бірлігі м/с пе? Иә
- Температураны өлшейтін құрал динамометр ме? Жоқ
- Джоульмен өлшенетін шама — энергия ма? Иә
- Уақытты сағатпен өлшей ме? Иә
- Паскаль заңы: қысым сұйыққа/газға барлық бағытта бірдей беріле ме? Иә
Сұрақтар (2)
- Молекулалар — заттың ұсақ бөлшектері ме? Иә
- Судың тығыздығы 1000 кг/м³-қа тең бе? Иә
- Қуаттың өлшем бірлігі вольт па? Жоқ
- Барометр атмосфералық қысымды өлшей ме? Иә
- Пішін мен көлемді сақтау — қатты денеге тән қасиет пе? Иә
- Дененің Жерге тартылуы — үйкеліс күші ме? Жоқ
- Мензуркамен сұйық көлемі өлшене ме? Иә
- Сұйықтың қатты күйге айналуы — кристалдану ма? Иә
- P = ρgh — қысымның формуласы ма? Иә
- Жұмыстың өлшем бірлігі — ватт па? Жоқ
VI бөлім: Ойын «Жер – Теңіз – Ауа»
Командаларға сөз беріледі: 1-топ — «Теңіз», 2-топ — «Ауа». Тапсырма: таңдалған ұғым туралы физика, биология, химия және әдебиет «тілінде» қысқаша пікір айту.
Үлгі (Жер)
- Физика: Жер — Күн жүйесіндегі планеталардың бірі, Күннен үшінші.
- Биология: Жерде саналы тіршілік иесі — адам өмір сүреді.
- Әдебиет: «Туған жер — алтын бесік» (мақал-мәтел).
- Химия: (оқушылар табиғи құрам, су, ауа қоспалары туралы мысал келтіреді).
VII бөлім: Шешендік (капитандар сайысы)
Екі қағаз дайындалады: бірінде «Физика», екіншісінде «Информатика». Ұпайы көп команда бірінші болып қағаз таңдайды. Капитандарға 3 минут дайындық уақыты беріледі.
Сөйлеу тақырыбы
Қазіргі қоғамда және өз өмірлеріңде физика немесе информатиканың алатын орны туралы, сондай-ақ адамзатқа тигізген пайдасы мен зияны жайлы ой айту.
Мысалы: пайдасы
- Ғарышты игеру
- Интернет, байланыс
- Өндіріс пен тұрмыстың жеңілдеуі
Мысалы: зияны
- Қарудың күшеюі (бомба)
- Радиация қаупі
- Ақпараттық тәуелділік
Қорытынды: физиктер туралы қызықты хикаялар
Кешті ғылымға деген жылы ықылас пен көтеріңкі көңіл күй сыйлайтын шағын оқиғалармен аяқтауға болады.
1) Ньютон және екі тесік
Ньютонның екі мысығы болыпты: бірі үлкен, бірі кіші. Таңертең мысықтар мазасын алмасын деп, есікке екі тесік — үлкен және кіші — жасапты. Мұны көрген көршісі: «Неге екеу? Біреуі де жетер еді ғой», — дегенде Ньютон: «Иә, керемет ой! Бірақ ол ой маған келмепті», — депті.
2) Рентгеннің тапқыр жауабы
Бір адам Рентгенге хат жазып, бірнеше сәулені және қолдану нұсқаулығын пошта арқылы жіберуін өтініпті: көкірегінде оқ қалып қойды-мыс. Рентген: «Өкінішке қарай, қазір менде сәулелер “дайын” емес, әрі жіберу көп әуреге түседі. Ең оңайы — көкірегіңізді маған салып жіберіңіз», — деп жауап қайтарыпты.
3) Ампердің ұмытшақтығы
Ампер ұмытшақтығымен танылған екен. Бір күні үйден шығарда есікке: «Мырзалар! Ампер үйде жоқ, бүгін кешке келіңіздер», — деп жазып кетіпті. Біраздан соң үйіне келіп, жазуды оқып, өзі де кері қайтып, кешке қайта келіпті.
4) Эдисонның «суы бар» есігі
Эдисонның бағына кіретін есік өте қиын ашылады екен. Бір қонақ: «Сіз әйгілі өнертапқышсыз ғой, неге есікті жеңілдетпейсіз?» — дегенде, Эдисон: «Есік жаман жасалмаған: ол үйдің су құбырымен байланысқан. Кірген әр адам цистернаға 20 литр су құйып кетеді», — деп жауап беріп, жұртты таңғалдырған екен.
Осындай әсерлі сәттер арқылы физиканың тек формула емес, ойлау мәдениеті мен өмірді түсінудің кілті екенін сезіндіреміз.