Қазақша рефераттар

Датұлы бастаған көтеріліс

Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық көтерілісі (1783–1797)

Бұл сабақ жоспары 1783–1797 жылдардағы Кіші жүз қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісін жүйелі түрде қарастырады: оның алғышарттары мен себептері, мақсаттары, барысы, жеңілу себептері және тарихи маңызы. Негізгі назар Сырым Датұлының көтерілістің дамуына ықпалын ашып көрсетуге бағытталады.

Сабақтың түрі

Жаңа танымдық сабақ.

Әдістер

Әңгімелеу, салыстыру, талдау.

Көрнекілік

Интербелсенді тақта, Қазақстан картасы, тарихи тұлғалар портреттері.

Пәнаралық байланыс

Әдебиет, математика, география.

Тірек ұғым

Кіші жүз қазақтарының көтерілісінің қазақтардың ұлт-азаттық күресіне ықпалы.

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

1783–1797 жылдардағы көтерілістің негізгі алғышарттарын, себептерін, мақсаттарын, барысын және жеңілу себептерін түсіндіру; Сырым Датұлының рөлін айқындау.

Дамытушылық

Өткен тақырыппен байланыстыра отырып, тарихи деректердің ерекшеліктерін салыстыруға, ұқсастық пен айырмашылықты ажыратуға үйрету; ой-өрісті дамыту.

Тәрбиелік

Өздігінен әрекет ету дағдысын қалыптастыру; туған жерге сүйіспеншілікті арттыру; ұлттық қасиеттерді үлгі ету; ерлік пен батылдыққа тәрбиелеу.

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі (2 минут)

  • Сәлемдесу.
  • Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру.

II. Үй тапсырмасын тексеру (7 минут)

Сұрақтар

  • Қазақтардың 1773–1775 жж. Е. Пугачев бастаған шаруалар соғысына қатысуына не себеп болды?
  • Орта жүз қазақтары бұл соғысқа қалай қатысты? Оның ерекшелігі неде?
  • Кіші жүз феодалдарының қолдауына үміт артқан Е. Пугачев кімге үндеу жолдады? Үндеудің мақсаты қандай болды?
  • Көтерілістің жеңілу себебі неде?

«Тапқыр болсаң, тауып көр»

Өрнектің мәнін табу арқылы Сібір шебінде орналасқан үкімет әскері саны анықталады: (750 − 345) + (816 ÷ 4) − 409

III. Жаңа сабақты меңгертуге дайындық: ой түрткі

«Отар ел» ұғымы

Отар ел — өзге мемлекетке толық тәуелді, бағынышты ел.

«Ұлт-азаттық қозғалыс» ұғымы

  • Отарлық тәуелділіктегі халықтардың жат жұрттық езгіге қарсы жалпыұлттық күресі.
  • Отар елдерге тән құбылыс; көпшілік қатысқан қарулы қарсылық түрінде көрінуі мүмкін.
  • Ұлтты отарлық езгіден азат ету, ұлттық мүддені қорғайтын мемлекеттілікті және тәуелсіздікті қалпына келтіру.

IV. Жаңа сабақты меңгеру кезеңі: негізгі мәселелер

  1. Көтерілістің алғышарттары мен себептері
  2. Көтерілістің басты мақсаты
  3. Көтерілістің жетекшісі және қозғаушы күштері
  4. Көтерілістің сипаттамасы (барысы)
  5. Көтерілістің жеңілу себептері
  6. Көтерілістің тарихи маңызы

Көтерілістің мазмұны: құрылымдалған шолу

1) Алғышарттары мен себептері

  • Патша үкіметінің қазақ жерін отарлауы.
  • Сұлтандардың патша өкіметінің саясатына қарсылығы.
  • 1782 жылғы патша жарлығының салдары:
    • Қазақ жерін қазақтарға беруге тыйым салу.
    • Жалға алынған жер үшін ақы төлеумен қатар аманат қалдыру міндеті.
  • Кіші жүздегі хандық биліктің әлсіреуі.

2) Басты мақсаты

  • Бұрыннан қалыптасқан жер пайдалану жүйесін қалпына келтіру.
  • Орал казак әскерлерінің қазақ жерін тартып алуын тоқтату.
  • Нұралы ханның патша үкіметін ашық қолдауына қарсылық білдіру.

3) Жетекшісі және қозғаушы күштері

  • Жетекші: Сырым Датұлы.
  • Қозғаушы күштер: қарапайым қазақ шаруалары.
  • Қолдаушылар: билер мен батырлар.

4) Сипаттамасы (негізгі оқиғалар)

  • 1783 ж. көтерілісшілер мен Орал казак әскерінің арасындағы қақтығыстар күшейді.
  • 1785 ж. Смирнов, Колпаков, Назаров басқарған әскерлер қазақ ауылдарын тонады.
  • 1785 ж. Кіші жүз старшындары Нұралы ханды тақтан түсіру туралы шешім қабылдады.
  • 1797 ж. Қаратайдың қуғынынан құтылу үшін Сырым Датұлы Хиуа жағына өтті.
  • 1802 ж. Хиуа жерінде қаза тапты.

5) Жеңілу себептері

  • Сырым Датұлының бір мезгілде екі күшке қарсы күрес жүргізуі.
  • Ұйымдастыру деңгейінің төмендігі.
  • Кезең сайын мақсаттардың өзгеруі және руаралық қайшылықтар.
  • Қару-жарақтың жеткіліксіздігі.

6) Тарихи маңызы

  • Қазақ жеріндегі отарлық езгіге қарсы ең ұзақ көтерілістердің бірі (14 жыл).
  • Патша үкіметін қазақтармен санасуға мәжбүр етті.
  • 1801 ж. қазақ руларына Жайықтың оң жағасына өтуге және мал жаюға рұқсат берілді.

V. Бекіту: салыстыру және қорытындылау

Сырым Датұлы бастаған көтеріліс

  • Ресей отаршылдығына қарсы ашық күрес жүргізілді.
  • Қазақ жеріндегі ең ұзаққа созылған көтеріліс.
  • Қазақстанның батысындағы ірі халықтық бас көтеру.

Е. Пугачев бастаған көтеріліс

  • Орыс және қазақ шаруаларының бірлескен әрекеті байқалды.
  • Қозғаушы күш — қарапайым шаруалар.
  • Сырым Датұлы бастаған көтерілістің басталуын жеделдеткен факторлардың бірі болды.

Ортақ белгілері

  • Отарлық езгінің күшеюіне қарсы бағытталды.
  • Қазақ жерінде патша бекіністерінің көптеп салынуымен байланысты шиеленіс күшейді.
  • Нәтижесінде патша үкіметі қазақтарға Жайық бойында көшуге және мал жаюға рұқсат берді.

Тарихи сынақ хат (толықтыру тапсырмасы)

С. Датұлы Кіші жүздің он екі ата __________ бірлестігінің __________ руынан шыққан. __________ жылы көтерілісшілер хан ордасына шабуыл жасап, __________ ханды өлтірді. С. Датұлы бастаған көтерілістен кейін патша үкіметі __________ мен __________ аралығында мал жаюға рұқсат етті. __________ жылы Жайық өзенінің оң жағалауында __________ құрылды.

VI. Қорытынды: қазіргі кезеңдегі естелік

  • Батыс Қазақстан облысында Сырым ауданы бар.
  • Орал қаласында және аудан орталығында Сырым Датұлына ескерткіш орнатылған.
  • Орал қаласында Сырым Датұлына арналған мұражай жұмыс істейді.

VII. Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырма орындауына қарай бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

§10. Сырым Датұлының шешендік өнері туралы мәлімет жинау.