Қазақша рефераттар

Қара сабынның жасалу жолы

Кіріспе

Адам — табиғаттың перзенті, оның ажырамас бөлшегі. Табиғат бізге азық, киім, баспана, сондай-ақ ем-дәрмек береді. Тұтынатын нәрсеміз мүмкіндігінше табиғи әрі таза болса, денсаулығымыз да соғұрлым берік болады.

Бұл жазбада табиғаттан алынатын, бүгінде сирек айтылатын ерекше өнім — қазақтың табиғи қара сабыны туралы мағлұмат беріледі. Медицина дамымаған кезеңде жұқпалы дертпен қалай күресті? Дәріханадағы дәрі-дәрмектің орнына халқымыз нені пайдаланған? Осы сұрақтарға жауап іздеу қара сабынның тұрмыстық қана емес, емдік тәжірибедегі де орнын айқындайды.

Пікір

Қ. Мұхамеджанов атындағы №1 мектеп-гимназиясының 4 «Ә» сынып оқушысы Өтеген Асылжанның «Табиғат таңғажайыптары» бағыты бойынша жазған «Ғажайып табиғи қара сабын» атты ғылыми жобасы оқушының ізденімпаздығын айқын көрсетеді.

Бағзы халқымыз көшпелі өмір кешсе де, киім-кешегін, көрпе-жастығын мұнтаздай таза ұстаған. Жоба табиғи тазартқыш заттардың құрамы мен сабын жасаудың дәстүрлі, әрі жаңа қырларын ұсыну арқылы тақырыпты кеңінен ашады.

Оқушы ғылыми пайым жасауға бейімділігін танытып, ұмыт бола бастаған деректерді жинақтауы арқылы өзге оқушылардың қызығушылығын оятты. Зерттеу жұмысы ғылыми талаптарға сай рәсімделген. Алдағы уақытта бұл жоба жаңа деректермен толықтырылып, тереңдей түседі деп сенім білдіріледі.

Дені сау адам — табиғаттың ең қымбат жемісі

Табиғат адамға тек күнкөріс емес, денсаулықты сақтаудың да жолын ұсынады. Халқымыз ерте кезден-ақ тұрмыста қолданатын заттарын табиғи шикізаттан дайындап, оның пайдасын тәжірибемен дәлелдеп отырған. Соның бірі — қара сабын.

Негізгі сұрақ

«Медицина дамымаған кезде жұқпалы дертпен қалай күрескен?» — деген сауалға жауап іздеу қара сабынның тұрмыстық тазалықтан бөлек, халықтық ем тәжірибесіндегі орнын да ашады.

Алабота: қара сабынға бастайтын өсімдік

Алабота (лат. Atriplex) — біржылдық шөптекті өсімдік. Биіктігі 20–80 см, жапырағы кезектесіп орналасады, шөлге төзімді келеді. Дәнінде ұсақ тозаңы болады. Орталық Азияда, Қытайдың батыс өңірінде және Сібірде кең тараған түрлері кездеседі. Жемісін күзде жинап, кей жағдайда емдік мақсатта да пайдаланған.

Қара сабын қайнатудағы ырымдар

  • Үй маңы тыныш, оңаша болған.
  • Қайнап жатқан сабынды бөгде адамға көрсетпеген.
  • Дайын сабын толық қатпайынша, ешкімге бермеген.
  • «Бұзаушық» сабынды жас аналарға немесе балаларға арнап жасаған.
  • «Сопақша» сабынды қызмет көрсеткен қыз-келіншектерге сыйға тартқан.

Қара сабынның керемет қасиеттері

1) Кір кетіруі жоғары

Майлы тағам көп тұтынылған ортада киім тез майланады. Қара сабын майлы кірді жақсы кетірген. Ең маңыздысы — қазіргі кейбір химиялық тазартқыштардай қолды бөріттіріп, қышытпағаны айтылады.

2) Тері ауруларына қолданылуы

Қышыма, қотыр, бөрітпе, безеу секілді тері мәселелерінде сабынды жағып, күніне 4–5 рет жуынғаны көрсетіледі.

3) Шаш тазартқыш

Қазақ қыздары ұзын, қолаң шашын қара сабынмен жуған. Шаштың майланбауына, түспеуіне пайдалы деп бағаланған.

4) Тұмауға халықтық әдіс

Жұқа матаға сабынды сулап жағып, иіскету арқылы мұрынды ашуға тырысқан. Әр иіскеуге белгілі бір уақыт бөліп, жеңілдеу сезіміне жеткені баяндалады.

5) Ыдыс-аяқ тазарту

Қара сабынды суға езіп, ыдысты жуса, кірі жақсы кеткені айтылады.

Қолдан жасалған сабын несімен тартымды?

  • Экологиялық таза өнім: негізі — табиғи балалар сабыны, глицерин, эфир майлары, шөптер.
  • Тазартумен қатар косметикалық әсер береді.
  • Пішіні мен сыртқы көрінісі әсем: әр үлгі өзінше ерекше.
  • Тапсырысқа сай құрастыруға болады: түсі, көлемі, пішіні, құрамы клиент қалауымен таңдалады.
  • Жас балаларға да, ересектерге де жарасымды сыйлық.
  • Шағын бизнес ретінде бастауға қолжетімді: қымбат ғимарат жалдау немесе күрделі құрал-жабдық міндетті емес.

Қажетті заттар

  1. 1.Балаларға арналған сабын.
  2. 2.Майлар, шөптер, сүт, бал және т.б.
  3. 3.Толықтырғыштар (бояулар және қосымшалар).

Дайындау тәсілі

Балалар сабынын үккіштен өткізіп, үстіне аздап су құйып қыздырады. Сосын май, шөп, сүт, бал секілді қоспаларды қосып, баяу отта қоймалжың күйге келгенше қайнатады.

Қазақтың қара сабыны: дәстүр және еңбек

Бағзы халқымыз көшіп-қонып жүрсе де, үй ішін ұқыпты ұстаған: оюлы сырмақтар төселіп, тұскиіз бен шымылдық жуылып, тәртіп сақталған. Қара сабын — кір кетіруі, емдік қолданылуы және үнемділігімен бағаланған тұрмыстық құрал. Алайда оны дайындау — оңай шаруа емес; бірнеше кезеңнен тұратын күрделі іс.

Сақар — күлден алынатын негізгі қоспа

Қара сабынның басты негізі — сақар. Оны көбіне алаботаны өртеп, күлінен сілтілі нәр алу арқылы дайындаған. Кейін күнбағыстың қапағының күлін де қолданған тәжірибелер бар.

Күл суытылып, кендір қалтаға салынады. Күл үстінен сақылдап қайнаған су құйылып, сілтілі су (күлдің сөлі) төмендегі ыдысқа жиналады. Ол су тұндырылып, тұнбасын араластырмай, майланған қазанға құйылып қайнатылады. Бірнеше қазан күл суын қайнатып, аз көлемдегі сақар жинау — көп еңбекті талап ететін жұмыс.

Күл суының түсі қызылкүреңге жақын болуы, оның «ащы нілі» көбірек ағуы — сақардың сапасына әсер етеді делінеді. Бұрын күз түсе апаларымыз сақарды молырақ дайындап, бір жылдық сабынға жететін қор жинаған.

Сақардың тұрмыстық мәнімен қатар, кей деректерде оның малға қатысты емдік мақсатта қолданылғаны айтылады: бақана, аусыл сияқты ауруларда тілін, аша тұяғын сақармен өңдеп, тұяқты сақарлы суға малып емдеген.

Қара сабын қайнату тәртібі

Сабын қайнату ісі көбіне тәжірибелі адамдарға ғана тапсырылған. Халық түсінігінде сабын дұрыс қайнамаса, тасып-төгілсе — «жолы ауыр болады» деп жорыған. Сол себепті қазан маңына бөгде адамды жолатпай, оңаша жерде қайнатқан.

Әбден жуылған әрі майланған қазанға 1 кесе сақар салынып, үстіне дәл сол кесемен 2 кесе май (қой немесе басқа мал майы) қосылады. Қазан көлеміне қарай өлшем ұлғаяды. Қайнату кезінде ағаш қалақпен үздіксіз араластыру күйіп кетпеу үшін маңызды.

Қазан бірнеше рет қайнағанда, бетіне суық су бүркіп, ожаумен аздап құйып басып отырады. Соңғы қайнаудан кейін қоспа «болды» деп есептеледі.

Сабынды бөлу және «бұзаушық» дәстүрі

Дайын сабын ыстық күйінде бөлінеді. Егер сабын көп болса, үлкен бөліктерін домалақтап, матаға орап сақтайды. Көбіне кір жууға арналған сабындарды үшке, беске, жетіге сияқты тақ санға бөліп шығару — дәстүрлі мәнге ие.

Кейде сабын қатайғанда жарылып кетпес үшін ішіне жуылған, майдалап түтілген жүн қосатын болған. Ал қазан түбінде қалған аздаған бөліктен кішкентай, әдемі домалақ сабын жасап, балаларға арнап қояды. Мұны «бұзаушық» деп атайды және баланы шомылдырғанда қолданған.

Ауыл адамдары сабын сұрап келсе, артылғанын беру — қалыпты іс. Дегенмен, үлкен сабынды ортасынан бөліп, жартысын беру дәстүрі жоқ: «береке кетеді» деп ырымдаған.

Қорытынды

Қара сабын — халқымыздың табиғатпен үйлескен тұрмыстық мәдениетінің айқын көрінісі. Оның негізін құрайтын сақарды алу, сабынды ырым-жоралғымен қайнату, дайын өнімді тұрмыс пен емге қолдану — барлығы да ұқыптылық пен тәжірибені талап етеді. Бүгінгі күні бұл білімді жаңғырту экологиялық ойлауды, ұлттық мұраны және пайдалы тұрмыстық дағдыларды қатар дамытуға мүмкіндік береді.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. 1.«Дала мен қала» газеті, №4, 2012 жыл.
  2. 2.«Жұлдыз» журналы, №3, 1998 жыл.
  3. 3.Ақпараттық материалдар (интернет дереккөздері).