Бөлме өсімдіктерінің климаттық флорасы

Сабақтың тақырыбы

Бөлме өсімдіктерінің климаттық флорасы.

Сабақтың мақсаты

Білімділік: бөлме өсімдіктері туралы бұрын алған білімді еске түсіру; үй жағдайында өсетін өсімдік түрлерінің климаттық флорасын ажырата білуге үйрету; өсімдіктердің жақсы өсуіне қажетті орта жағдайларын (жарық, жылу, ылғал) ескере отырып, теорияны практикада қолдану дағдысын қалыптастыру.
Дамытушылық: ой-өрісті кеңейту, сабаққа қызығушылықты арттыру, танымдық қабілеттерді дамыту.
Тәрбиелік: бөлме өсімдіктерін күтіп-баптауға баулу, тірі табиғатқа ізгі қарым-қатынас қалыптастыру, экологиялық мәдениетті тәрбиелеу.

Сабақтың сипаттамасы

Түрі:: саяхат сабақ.
Типі:: жаңа білімді меңгерту.
Әдіс-тәсілдер:: талдау-жинақтау, түсіндірмелі, сұрақ-жауап, кестемен жұмыс.

Ресурстар мен байланыстар

Көрнекіліктер:: дүние жүзінің физикалық картасы, интерактивті тақта, слайдтар, суреттер, плакаттар, таратпа материалдар.
Пәнаралық байланыс:: сурет, әдебиет, география.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушылармен сәлемдесу, түгендеу.
Сабаққа қажетті құрал-жабдықтарды тексеру.
Оқушылардың назарын сабаққа аударту.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Тақырып: бөлме өсімдіктерінің емдік қасиеттері және олардың адам өміріндегі маңызы. Оқушыларға өсімдіктердің суреттері ұсынылып, әр сурет бойынша сұрақ-жауап ұйымдастырылады.

Кактус

Адам өміріндегі маңызы: радиациялық сәулелерді жақсы сіңіреді; компьютер мен теледидар маңына қойылса, зиянды сәулелердің әсерін азайтуға көмектеседі.

Спатифиллум

Маңызы: әсем жапырақтары арқылы бөлме ауасын сергітеді, эстетикалық жайлылық береді; бөлмедегі артық ылғалды өзіне жинауға бейім.

Алоэ

Маңызы: жапырақ сөлін жараға жағуға, тұрмыстық ем-домға, косметикалық мақсаттарға қолданады.

Қазтамақ (герань)

Маңызы: хош иісі көңіл күйге жағымды әсер етеді; жапырағын халықтық тәжірибеде суық тию, құлақ ауыруы, мұрын бітелуі кезінде қолданады.

Каланхоэ

Маңызы: жапырақ сөлін тұрмыстық емдеуде қолданады; жараға жағу тәжірибесі кездеседі.

Бегония

Маңызы: сәндік құндылығы жоғары; кей деректерде тұқымы мен сығындыларының фармацевтикада қолданылатын түрлері бар екені айтылады.

Гардения

Маңызы: гүлінің хош иісі үшін бағаланады; эфир майы парфюмерияда қолданылуы мүмкін, кей мәдениетте шайға қосып ішкені айтылады.

Лимон

Маңызы: шырынында С дәрумені мол; иммунитетті қолдауға, тұрмыста кең қолдануға болады.

Фикус

Маңызы: ірі жапырағы бөлме ауасындағы шаңды ұстап, ауаны тазартуға көмектеседі; жапырағын мезгіл-мезгіл сүртіп тұру қажет.

Құрма

Маңызы: тағамдық құндылығы үшін бағаланады; кей ақпаратта йодқа бай екені айтылады.

Антуриум

Маңызы: сәндік өсімдік ретінде кең таралған; тұрмыстық тәжірибеде әртүрлі емдік қасиеттері аталады.

Амариллис

Маңызы: сәндік гүл; пиязшығы туралы емдік сипаттамалар кездескенімен, қолдану кезінде сақтық қажет.

III. Жаңа сабақ (теориялық бөлім)

Гүлдер, гүлдер, көп гүлдер,
Қызыл гүлдер, көк гүлдер,
«Жайнар кезім келді» деп,
Қанаттарың желбіреп.
Таңмен бірге оянып,
Күн нұрына боянып,
Көрік бердің далаға.

Қызығушылықты ояту

Интерактивті тақтадан гүлдер туралы слайдтар музыкамен көрсетіледі. Ғалымдардың пайымдауынша, шегіргүл (фиалка) иесі басқа жаққа кетсе «сағынады» деген түсінік бар. Қазтамақ (герань) та «бірінші суармасаң, ренжиді» деген қызықты байқаулар айтылады.

Негізгі ұғымдар

Климат (грек. klima — «еңкіш») — белгілі бір жердегі ауа райының көпжылдық орташа күйі.

Климат элементтері: атмосфера қысымы, температура, жауын-шашын, жел, бұлттылық, ылғалдылық және басқа көрсеткіштер.

Есте сақтайық: ауа райы мен климат өзара тығыз байланысты. Кез келген аймақтың климатынан сол жердің ауа райына тән ерекшеліктер байқалады.

Флора (лат. flora) — белгілі бір аумақта өсетін (немесе өткен геологиялық дәуірлерде өскен) өсімдіктердің тарихи-эволюциялық қалыптасқан жиынтығы. Флораны өсімдік бірлестіктерінен (қауымдастықтар жиынтығынан) ажырата қарастыру қажет.

Флораны зерттейтін ғылым — флористика. Зерттеу әдетте аймақтағы түрлер мен туыстар құрамын анықтаудан басталады; таралуы ұқсас түрлер флораның географиялық элементін (геоэлемент) құрайды.

Бөлме өсімдіктерінің климаттық флорасы: 4 топ

1) Жарықты сүйетін өсімдіктер
2) Көлеңкеге төзімді өсімдіктер
3) Шашыраңқы жарықты қажет ететін өсімдіктер
4) Жылылықты және тік түскен жарықты сүйетін өсімдіктер

Саяхат бағыты: 4 «бекет»

Әр бекет белгілі бір аймақтың климаттық ерекшелігін және сол ортаға бейімделген бөлме өсімдіктерін таныстырады.

I бекет — Мексика: жарық сүйгіш өсімдіктер

Жарық көп, ылғал аз аймақтарға бейімделу

Мексика — Солтүстік Американың оңтүстік-батысында орналасқан мемлекет. Аймақтың бір бөлігінде күн сәулесі мол, жауын-шашын аз, ауа құрғақ болады. Күннің тік түсуінен ылғал тез буланып, топырақ жылдам кебеді; жер бедерінде шөл және таулы өңірлер кездеседі.

Мұндай жағдайда өсімдіктердің басым бөлігі суккулентті болып келеді: олар жапырағы немесе сабағында ылғалды жинап сақтайды. Кактустарда жапырақ тікенекке айналған — бұл булануды азайтуға көмектеседі.

Мысал өсімдіктер

Кактус
Агава
Алоэ
Толстянка (Crassula)
Сүттіген
Сенецио
Очиток

Маңызды ескерту: суккуленттер үшін басты қауіп — артық су мен ұзақ уақыт ылғалдың көп болуы.

II бекет — Қытай: шашыраңқы жарықты қажет ететін өсімдіктер

Қоңыржайдан тропикке дейінгі алуан климат

Қытайда климат аймақтарға қарай әртүрлі: солтүстігі салқындау, көп өңірі қоңыржай және субтропикалық, ал оңтүстігі тропикалық сипатқа жақын. Өсімдік түрлері өте көп, әсіресе тропикалық және субтропикалық белдеулерге тән өсімдіктер кең таралған.

Бұл топтағы өсімдіктер көбіне жауын-шашыны мол және шашыраңқы жарық болатын ортаға жақсы бейімделген. Олардың едәуір бөлігі — эпифиттер (табиғатта ағаш діңі мен бұтақтарында өсетін түрлер).

Мысал өсімдіктер

Лимон, мандарин
Акуба
Бегония
Гардения
Қытай раушангүлі
Шефлера
Камелия, жасмин
Фаленопсис
Маранта, фиттония

Бөлме өсімдіктерінің көптеген түрі әлемге осы сияқты аймақтардан тараған.

III бекет — Бразилия: көлеңкеге төзімді өсімдіктер

Нулы орман, жоғары ылғалдылық, жұмсақ жарық

Бразилияның көп бөлігінде ну ормандар, өзен-көлдер көп болғандықтан булану қарқынды жүреді, жауын-шашын да мол түседі. Орман ішінде жарық көбіне сүзгіден өтіп, өсімдікке жанама әрі жұмсақ болып жетеді.

Көлеңкеге төзімді өсімдіктер қарашірікке бай, ылғалды топырақта жақсы өседі. Олардың жапырақтары ылғал алмасуға бейімделген.

Мысал өсімдіктер

Қырыққұлақтар
Монстера
Сингониум
Спатифиллум
Аспидистра
Антуриум
Шырмауық
Традесканция, зебрина
Гузмания
Фикус

IV бекет — Біріккен Араб Әмірліктері: жылылықты және тік түскен жарықты сүйетін өсімдіктер

Құрғақ субтропик, ыстық ауа, тікелей күн

БАӘ — Таяу Шығыста орналасқан, құрғақ субтропикалық климатымен ерекшеленетін аймақ. Жаз өте ыстық болуы мүмкін, аспан көбіне ашық, күн сәулесі тік түседі. Мұндай ортада жылу мен тікелей жарықты жақсы көретін өсімдіктер қалыптасқан.

Бұл топтағы өсімдіктер жоғары температурада жақсы өседі. Температура режимі күрт өзгерсе, өсімдіктер сарғайып, жапырақ түсіруі мүмкін.

Мысал өсімдіктер

Қазтамақ
Пальмалар (фин пальмасы және т.б.)
Кордилина
Драцена
Каланхоэ
Катарантус
Кокос
Замиокулькас

Қосымша дерек: пальмалардың дүниежүзінде 3000-нан астам түрі бар. Үй жағдайында көптеген пальма түрі төзімділігімен және сәнді көрінісімен бағаланады.

Қазақстандағы «әуежай бекеті»: климатты салыстыру

Қазақстан Республикасының жер көлемі шамамен 2,7 млн км². Климат — шұғыл континентті: қыс пен жаз температураларының айырмасы үлкен, ауа құрғақ, жауын-шашын біркелкі түспейді. Солтүстікте қыс ұзақ әрі аязды, оңтүстікте қыс қысқа әрі жұмсақ болады. Жылдың төрт мезгілі айқын байқалады.

Қазақстанның оңтүстігінде суккулентті өсімдіктерге қолайлы жағдай жиірек кездеседі, ал таулы аймақтарда далалық-шалғындық өсімдіктер кең таралған.

IV. Сарамандық бөлім

Саяхаттаған елдеріміздің климаттық флорасына бейімделген өсімдіктермен таныстық. Енді таныс өсімдіктерді еске сақтау үшін боямақтарды қолдана отырып, түс үйлесімділігін сақтап бояу жұмысы орындалады.

V. Сергіту сәті

Қане, қане балалар (орындарынан тұрады).
Шаршағанда ырғалып (тербеліп тұрады).
Гүлге ұқсап дем аламыз (отырамыз).
Жұпар иісін бір иіскеп (мұрынмен дем алып, шығарамыз).
Гүлдей болып жайқаламыз (қолды жоғары көтереміз).

VI. Бекіту: кестемен жұмыс

Оқушыларға өсімдіктер атаулары «шатасқан» түрде беріледі. Міндет: өсімдіктерді төрт топқа сәйкестендіріп орналастыру.

Жарық сүйгіш

Кактус
Кактустар
Алоэ
Очиток
Сүттіген
Сенецио

Шашыраңқы жарық

Шефлера
Қытай раушангүлі
Гардения
Бегония
Жасмин
Лимон, мандарин

Көлеңкеге төзімді

Қырыққұлақ
Монстера
Фикус
Спатифиллум
Антуриум
Гузмания

Жылу және тікелей жарық

Пальмалар
Драцендер
Замиокулькас
Каланхоэ
Катарантус
Кокос

Ескерту: кейбір өсімдіктер орта жағдайына қарай бірнеше топқа жақын болуы мүмкін. Жіктеу барысында жарыққа, жылуға және ылғалға қажеттілігін негізге алыңыз.

VII. Бағалау

Сабақ барысында оқушылардың әр жауабы шартты түрде «гүл» белгілерімен бағаланады.

VIII. Қорытынды

Үйде өсімдік өсіру үшін алдымен өсімдікті дұрыс іріктеу қажет.
Өсуге қажетті жағдайларды нақты білу маңызды: жарық, температура, ауаның ылғалдылығы.
Фотосинтездің жақсы жүруі үшін құнарлы топырақ, су және жеткілікті жарық қажет.
Гүлдердің жақсы өсуі үшін бөлмеде оларды дұрыс орналастыру да шешуші рөл атқарады.

IX. Үй тапсырмасы

Үйіңізде өсетін өсімдіктердің түрін анықтап, атауын жазыңыз. Әр өсімдіктің қай климаттық флора тобына жататынын тауып, дәптерге түсіріп келіңіз.