Мақтанба бақыттымын деп бағыңызға, Қартаймақ қиын сауда тағыңызда
Балғожа Жаңбыршыұлы туралы
Балғожа Жаңбыршыұлы (туған жылы белгісіз – 1860) — би, ағартушы Ыбырай Алтынсариннің атасы. Ол Орта жүздің Қыпшақ тайпасының Ұзын руынан шыққан.
Ыбырай Алтынсарин 1879 жылы жарық көрген «Қазақ хрестоматиясы» кітабына «Балғожа бидің баласына жазған хаты» атты өлеңді енгізген. Бұл шығарма — жас ұрпақты білімге, адал еңбекке, әділетке үндейтін өнегелі өсиет.
«Балғожа бидің баласына жазған хаты»
Өсиет пен сағыныш
Үміт еткен көзімнің нұры, балам,
Жаныңа жәрдем берсін Құдай Тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп, сәлем жазады бүгін саған.
Атаңды сағындым деп асығарсың,
Сабаққа көңіл бөлсең, басыларсың.
Ата-анаңды, өнер білсең, асырарсың,
Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең, нетер едің?
Қолыңа құрық алып кетер едің.
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Адалдық, еңбек, үміт
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар кессе басың шындықпенен.
Қорек тап бейнеттен де, Тәңірің жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Адамға бір өзіңдей көзің сүзбе,
Бір әділ, қазынасы кең патшаңды ізде.
Қорексіз еш пендесін қалдырмайды,
Жаратқан бір Тәңіріңнен күдер үзбе.
Мақтаннан сақтану
Мақтанба бақыттымын деп бағыңа,
Қартаймақ — қиын сауда тағыңда.
Іске аспай бақ-дәулеттің қалуы оңай,
Басыңнан бағың тайған шағыңда.
Мақтанба сұлуымын деп ажарыңа,
Ажарсыз адамдарды ал назарыңа.
Зылиха, Жүсіппенен сұлу өткен,
Тұрмаған ажар ара ажалына.
Бақ, дәулет және адам мінезі
Жүйрікте болмайды көрік сыналмаған…
Бақ тайса, ерге дәулет құралмаған…
Меңзеген асқар тауға есіл көңіл,
Дүниеде еш нәрседен тына алмаған.
Арық мал жан жолатпас бір жалданса,
Пенде ойлар кемімен деп бір малданса.
Қадамы әзіз ердің ұзамайды,
Жігітке бақыт шіркін сырт айналса.
Жақын мен жат, тағдыр мен сын
Ағайын жат болады алыс болса,
Болады жат та жақын, таныс болса.
Достарың, дұшпан түгіл, табалайды,
Аяғың бір нәрседен шалыс болса.
Асылы залымдардың лайланды,
Дүниені, маған десең, шыр айналды.
Ит үрер жақсыға да, жаманға да,
Қылмағы бірақ залал — Құдайдан-ды.
Негізгі ой
Өлеңнің өзегінде — білімге ұмтылу, адалдық, еңбек және тәубе сияқты құндылықтар тұр. Балғожа бидің сөзі — баласына ғана емес, кейінгі буынға бағытталған өмірлік бағдар.