Физика және математика
Сындарлы оқыту және сыни тұрғыдан ойлау
Орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген тәжірибелердің ішінде сындарлы (конструктивті) теорияға негізделген оқыту тәсілі кең тараған (Hattie, 2009). Бұл тәсіл оқушыны білімді дайын күйінде қабылдайтын «тыңдаушы» емес, мағына құрастыратын, зерттейтін, дәлелдейтін тұлға ретінде қарастырады.
Сыни тұрғыдан ойлау деген не?
Сыни тұрғыдан ойлау көбіне «ойлау туралы ойлану» деп сипатталады. Ол бақылау, тәжірибе, ойлау және талқылау нәтижесінде алынған ақпаратты ой елегінен өткізуге, бағалауға, талдауға және синтездеуге бағытталған саналы үдеріс. Мұндай ойлау болашақта әрекет етуге негіз бола алады.
- Дайын болу: қарсы пікір айтуға, жаңа немесе түрлендірілген тәсілдерді енгізуге.
- Әлеуметтік өлшем: ұйымдасқан қоғамдық әрекеттерге қатысу және өзгелерді де сыни ойлауға баулу.
Білім берудегі мақсаттардың өзгеруі
XX ғасырдан бастап білім берудің мақсаттары мен міндеттері өзгерді: ақпарат көлемінің үнемі артуы оқушыға түсетін жүктемені көбейтті. Сондықтан мұғалімнің міндеті — білімді жай ғана «көбейту» емес, оқушыға оны өз бетімен меңгеруге мүмкіндік беретін құралдар мен тиімді оқу ортасын ұсыну.
Бүгінде оқушының қабілеті мен қажеттілігін қанағаттандыратын білім беру үшін оқыту үдерісінің сан алуан түрін қолдану қажет. Жаңа әдістерді енгізу барысында педагогикалық-психологиялық талаптарды сабақ құрылымына біріктіріп, оқу материалын терең игеруге жағдай жасау маңызды.
Шығармашылықтың мәні
Шығармашылық — адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға, жаңалық ашуға, жаңа тәсілдер табуға ұмтылысы. Мұғалімнің міндеті — оқушы бойындағы мүмкіндіктерді ашуға көмектесу.
Неге қызығушылық маңызды?
Қазақстан бойынша математика пәнінен білім сапасының төмен болуы жиі байқалады. Нәтижеге жетудің басты жолы — пәнге деген қызығушылықты ояту, белсенділік пен дербестікті қалыптастыру.
Сабақ тәжірибесіндегі нақты қолданулар
Сабақта жоғары сапаға жету үшін ең алдымен пәнге қызығушылық ояту қажет. Осы мақсатта мен оқушылардың ойын дамыту, белсенділігі мен дербестігін қалыптастыру үшін сын тұрғысынан ойлау әдіс-тәсілдерін жүйелі қолданамын.
6-сынып: тура және кері пропорционалдық
«Шамалардың тура және кері пропорционалдығы» тақырыбында формулаларды қолдану немесе өмірмен байланыстырылған мысал есептер арқылы оқушылар пропорционалдық түрлерін өздері ажырата алады. Шығармашылық қабілеттерін арттыру үшін өмірмен байланысты әртүрлі есептер құрастыру ұсынылады. Сонымен қатар, тапсырмаға теориялық дайындықпен келу талап етіледі.
8-сынып геометрия: параллелограмм
«Параллелограмм және оның қасиеттері. Параллелограммның белгілері» тақырыбында оқушылар сызбаға сүйеніп, қасиеттері мен белгілерін топтық жұмыс барысында тұжырымдауға ұмтылады. Нәтижесінде ізденіс күшейіп, қызығушылық пен жауапкершілік артады.
Өзін-өзі бағалау
Оқушылар жауап парақтары арқылы өз жұмыстарын бағалайды. Өзін-өзі бағалау оқу мақсатын нақтылауға, өз күшін дұрыс өлшеуге және алдағы қадамды жоспарлауға көмектеседі.
Сын тұрғысынан ойлау сабақтың барлық кезеңін қамтиды
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы сабақтың барлық сатысын қамтиды. Оқушылар тиімді меңгеруі үшін қажетті жағдай жасалады: бұрын не білетінін еске түсіреді, сұрақ қояды, жаңа білімді талқылайды, соңында не үйренгенін түйіндейді. Бұл кезеңдер оқушылардың белсенді танымдық әрекетінің айқын көрсеткіші.
Ашық пікір және қауіпсіз орта
Осындай сабақтарда оқушылар өз ойын еркін айтады, әртүрлі пікірлер туындайды. Мұғалімнің міндеті — мүмкін қате немесе толымсыз ойларды да шыдамдылықпен тыңдап, оқушыларды сенімділікке жетелеу.
Белсенділіктің қайнар көзі
Белсенділіктің қайнар көзі — ынта мен қызығушылық. Нәтижесінде мұғалім мен оқушы арасында тұлғааралық қатынас қалыптасып, сыйластық пен сенімге негізделген бірлескен жұмыс орнығады.
Мотивация және ізденіс
Ашық пікір алмасу мәдениеті дамиды, ал оқушылардың өз бетінше ізденісіне жағымды мотивация қалыптасады. Сабақта да, сабақтан тыс уақытта да оқушы әрекеті басым бола түседі.
Математика «қиын» деген түсінік және оны өзгерту
Мектеп пәндерінің ішінде математика «қиын пән» деген түсінік жиі кездеседі. Менің ойымша, бұл пікірдің қалыптасуына пәнді оқытудағы дәстүрлі жолдар әсер етеді. Егер оқытудың мақсаты орындалсын десек, біз өзіне сенімді, үнемі ізденімпаз, нақты сұрақ қоя алатын және сұраққа ұтымды жауап беретін, алған білімін өмірде қолдана алатын тұлға тәрбиелеуіміз қажет.
Бұрын «есеп шығара білсе, негізгі мәселе шешілді» деп ойлайтынбыз. Бірақ тәжірибе көрсеткендей, есеп шығару — математикалық іс-әрекеттің тек бастауы. Бірлескен жұмыс, тәуекел етіп жауап ұсыну, жазбаша және ауызша ой алмасу бүгінгі оқушылардың дағдысына айналғанда ғана терең түсіну қалыптасады.
Даналық ой
Шығыстың даналық сөзі: «Маған айт — ұмытамын, көрсет — мүмкін есімде сақтармын, мені қызықтыр — сонда түсінемін». Бұл ой оқытудың өзегін дәл көрсетеді: түсіну қызығушылықтан басталады.
Геометриядағы қызығушылықты көтеру: мақсат және орта
Көп сыныпта геометрия пәніне салғырттық байқалады. Сондықтан мен мынадай мақсат қойдым: оқушылар тақырыптарды, теоремаларды өздері талдап, дәлелдей алуы керек, ал мен сол үшін қолайлы орта құруым қажет. Алғашқы сабақтарда сұрақтар мен нұсқаулар арқылы проблеманы анықтап, оқушылардың сенімсіздігін азайтуды көздеймін.
Нәтижесінде оқушыларда «білгім келеді» қажеттілігі туады, өз бетімен үйренуге сенімі артады, топтарда белгілі бір математикалық орта қалыптасады. Өмірге қажетті есептеулер, нақты заттарды ұстап көру, өлшеу, бағалау, сұрыптау секілді практикалық тапсырмалар қиялды, елестетуді және ой талқысын дамытуға көмектеседі.
Топтық жұмыстың артықшылықтары
- 1. Топтық жұмыс өз бетінше үйренушілер ортасын қалыптастырады.
- 2. Оқушылар өзара тең екенін ұғынады.
- 3. Мұғаліммен еркін сөйлесіп, сыныпта жасқанбайтын болады.
- 4. Көптің пікірін тыңдап, сыйлауды үйренеді.
- 5. Қорқыныш азайып, оқу үдерісіне қуаныш пайда болады.
- 6. Бір-біріне кешіріммен, мейіріммен қарау дағдысы бекиді.
- 7. Қарым-қатынас мәдениеті жетіледі.
Өзгерістер: мұғалімде және оқушыда
Мен байқаған кәсіби өзгерістер
- Сабақты жаңашыл түрде жоспарлай бастадым.
- Сабаққа өз әдіс-тәсілдерімді қосуға мүмкіндік көбейді.
- Өз сабағыма өзім баға беріп, кемшіліктерімді түзетуге дағдыландым.
- Жаңа жол іздеу және жаңаша талқылауды үйрену тұрақты үрдіске айналды.
Оқушылардағы өзгерістер
- Оқушылар жаңашыл жұмыс форматына бейімделе бастады.
- Балалар кезектесіп, ретімен сөйлеп, бірлесе дамиды.
- Оқу «баға үшін» емес, ой дамыту үшін маңызды бола бастады (әлі де қалыптасу үстінде).
- Өзін-өзі бағалаудың жаңа түрлерін біртіндеп меңгеріп келеді.
Сыни ойлайтын адам қоятын сұрақтар
- 1 Мен не білемін?
- 2 Мен жаңаша нені білдім?
- 3 Менің білімім қалай өзгерді?
- 4 Мен осы біліммен не істей аламын?
Сын тұрғысынан ойлау — сынау емес, шындалған ойлау. Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда оқушылардың ойлауы өз даму деңгейіне сай шыңдалып, нақты жетістіктерге жетеді. Бұл дағды көп ақпаратты талдап, жинақтап, ішінен қажеттісін таңдауға үйретеді.
Бағдарлама кезеңдері
Сыни тұрғыдан ойлау бағдарламасы үш кезеңнен тұрады: қызығушылықты ояту, мағынаны тану, ой толғаныс.
Математиканың тәрбиелік және эстетикалық құндылығы
Математика — дәл ғылым. Оны меңгеру үшін еңбек пен ізденіс қажет. Математикалық тұжырымдар айқын әрі нақты дәлелденеді, анықтамаларда артық сөз болмайды; ұғымдар тұрақты, өзгермейді. Сондықтан математика мазмұнының өзі адамды шыншылдыққа, дәлдікке, еңбекқорлыққа, төзімділікке тәрбиелейді.
Геометриялық фигуралар, симметрия, теореманы дәлелдеудегі нақтылық — эстетикалық тәрбиенің де көзі. Бұл математиканың құдіретін көрсетіп, пәнге қызығушылықты арттыра алады.
Фалес айтқан ой
«Дүниедегі ең үлкен нәрсе — кеңістік. Бәрінен жүйрік — ой. Бәрінен дана — уақыт. Бәрінен жеңіл — басқаға ақыл айту. Бәрінен қиын — өзіңді-өзің тану».
Шын мәнінде, мектептің негізін қалаушылар — мұғалімдер. Сондықтан өзімізді тану, өз тәжірибемізді талдау және үздіксіз даму — кәсіби жауапкершіліктің өзегі.
Қолданылған әдебиеттер
- 1. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық.
- 2. «12 жылдық білім беру». Республикалық ғылыми-әдістемелік және ақпараттық-талдамалық журнал.
- 3. «Білімдегі жаңалықтар». Ақпараттық-әдістемелік журнал.
- 4. «Физика және математика».