Ана тіліңді қастерле
Танымдық сағат: «Ең бірінші бақытым — тілім менің»
Бұл танымдық сағат Тәуелсіздіктің 20 жылдығына арналды. Шараның негізгі мақсаты — оқушыларды ана тілімізді құрметтеуге тәрбиелеу, тілдің тіршілігіміздің өзегі екенін және бабалардан қалған асыл мұра екенін терең ұғындыру.
Негізгі ой
Ана тілге сүйіспеншілік бала кезден басталады: халықты, Отанды, туған жердің қасиетін ең алдымен өз тіліміз арқылы танимыз.
Қазақ тілі туралы
Қазақ тілі — бай, беделді, бейнелі тілдердің бірі. Ұлы Абай да сөз өнерінің қуатына таңырқап, тілдің шеберлігіне тағзым еткен.
Үндеу
Әр оқушы ана тілінің мәртебесін көтеретін тұлға болуға ұмтылуы тиіс: тілді таза сақтап, дұрыс қолданып, қадірін арттыру — ортақ міндет.
Кіріспе: Тіл — елдің жаны
Тіл тарихы — ел тарихы, тіл тағдыры — ел тағдыры. Тарих пен тіл тамырлас: халқымыздың бастан өткерген бұралаң жолдары, арман-мұраты, рухани әлемі тілде сақталады. Бүгінде ана тіліміз — Қазақстан халықтарының ортақ мәртебесі мен мақтанышы.
Бағдарлама барысында ән орындалып, тіл туралы тарихи деректер айтылып, көріністер қойылып, мақал-мәтелдер мен өлеңдер арқылы ана тілдің қадірі кеңінен насихатталды.
I бөлім: «Ардақтап ата тарихын, ана тілін»
Бұл бөлімде оқушылар тілдің тарихы мен елдің өткені туралы ой бөлісті. Тақтадан тілге қатысты иллюстрациялар көрсетіліп, әрқайсысы ана тілдің қалыптасу жолын, қоғамдағы орнын қысқа мазмұнда таныстырды.
Тарихи тұлғалардың өнегесі
Хан, би, шешендердің есімі — ел жадында. Олар ақ пен қараны айырып, әділ сөздің өлшемін ұстанған. Бұқар жырау, Аяз би, Жиренше шешен, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер — асыл сөздің ұстаған темірқазығы.
Ұрпаққа аманат
Даналық сөздер, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтелдер ұрпақтан ұрпаққа жетті. Бүгінгі жас ұрпақтың міндеті — сол сөздің мән-мағынасын ұғынып, өмірде қолдана білу.
II бөлім: «Бабалардан қалған асыл сөз»
Бұл бөлім мақал-мәтел мен жұмбақ арқылы тілдің қуатын, сөздің салмағын танытуға арналды. Оқушылар мақал айтып, өлең жолдарының авторларын тапты.
Мақал-мәтелдер
- Өнер алды — қызыл тіл.
- Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады.
- Ең ащы да, тәтті де — тіл.
- Тіл қаруы — сөз.
- Жеті жұрттың тілін біл.
Жұмбақ
Жағалай-жағалай тас қойдым,
Жирен атты бос қойдым.
Жауабы: Тіл
Өлең жолдары және авторлары
Сүйемін туған тілді — анам тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім.
Шыр етіп жерге түскен минутымнан,
Құлағыма сіңірген таныс үнін.
Ана тілің — арың бұл,
Ұятың боп тұр бетте.
Өзге тілдің бәрін біл,
Өз тіліңді құрметте!
Туған тілім — тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Өссе тілім, мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім, мен де бірге өшемін.
Белсенді қатысқан оқушылар ынталандыру сыйлықтарымен марапатталды.
III бөлім: «Тіл — қымбат қазына»
Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіру де, жауласқан елді бітімге келтіру де — тілдің құдіреті. Бұл бөлімде ана тіліміздің ой тереңдігі мен шешендік дәстүрдің қуаты көріністер арқылы көрсетілді.
Көрініс: «Төле бидің жұмбағы»
Сахнада үш би сөйлеп, Төле бидің «он түрлі жұмбағын» Қазыбек би шешіп береді. Әр санға бір ғибратты мағына телінеді — сөздің тәрбиелік қуаты айқын сезіледі.
Төле би: «Сөз қадірін білетін жастарға он түрлі жұмбағым бар...»
Қазыбек би: «Бір дегенің — бірлігі кеткен ел жаман... Он дегенің — кәрілікке дауа болмас.»
Әйтеке би: «Тіл қадірін білер болсаңдар!»
Көрініс: «Сөз қадірі»
Шешен қарияның баласына қалдырған ең асыл мұрасы — тіл екені туралы тағылымды әңгіме сахналанды. Ой түйіні анық: тілден қымбат қазына жоқ.
Қария: «Әкеңнің қалдырған мұрасы — тіл. Тілден қымбат қазына, байлық жоқ, балам.»
IV бөлім: «Тіл деп соққан жүрегі»
Халқымыз ана тілін барша өнерден биік қойған. Ана тілін жырлаған ақындар мен ағартушылардың мұрасы — бүгінгі ұрпаққа бағыт-бағдар. Егемен елдің дара жолымен бірге тілдің де беделі асқақтай беруге тиіс.
Көркем оқу және поэзия
Бағдарламада Мағжан Жұмабаевтың «Ана тілі» өлеңі, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Сүйемін» өлеңі оқылды. Сонымен бірге Мұхтар Шахановтың тіл, ұлт, рух туралы өлеңдері арқылы ана тілін қорғау идеясы тереңдетілді.
Адам қанша болғанмен дарынды әрі табанды,
Туған жерін сүймей тұрып, сүймек емес ғаламды...
Ана тілін сыйламаған — сыйламайды халқын да!
Өз тіліңде ойлау, сөйлеу тоқталған сәттен бастап,
Бүкіл баба рухымен байланысың кесілер...
Өз тіліңді жерсінбеу — рухани мүгедектік әрі ұлттық сатқындық.
V бөлім: «Тіл және біз»
Бұл бөлімде оқушылар ақын Мұхтар Шахановтың азаматтық сарындағы туындыларын оқып, тілдің ұлт болмысын сақтаудағы орнын айқындады. Тілін ойламаған адамның ұлтын сыйлауға қабілетсіз екені ерекше аталды.
Сөзжұмбақ: «Ана тілі»
Оқушылар сөзжұмбақты шешу арқылы негізгі ұғымды құрастырды. Дұрыс жауаптар бірігіп «Ана тілі» тіркесін шығарды.
Ең қадірлі ас — нан
Қымбат адам — ана
Кітап — алтын қазына
1986 жылғы ызғарлы ай — желтоқсан
Ең қатты да, жұмсақ та — тіл
Қазақстан — тәуелсіз мемлекет
Оқушылар тілегі
Қазақ тілі — Абай, Шоқан, Мағжан, Мұхтар, Ғабит, Сәбиттей алыптардың тілі. Мен ана тілімде сөйлей алатыныма, ойымды жеткізе алатыныма қуанамын.
Әбділда Тәжібаев айтқандай, «Болдым, толдым деме, ізден». Ана тіліңді қастерле, пір тұт — сонда ғана ел сүйетін, ел қастерлейтін азамат бола аласың.
Қорытынды
Ана тілі — бүгін барлық Қазақстан халқының мәртебесі мен мақтанышы. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебеге ие болды. Ендігі міндет — оның өрісін кеңейтіп, қолданыс аясын барынша ұлғайту, тіліміздің тазалығын сақтап, келер ұрпаққа аман жеткізу.
Тілің — халқың, халқың — тілің, қос егіз!
Екеуінің саясында өсеміз.
Халық пен тіл — жасай берер қос емен,
Саясында көгереді көсегең.
Сіз бен біз де бұл дүниеден көшеміз,
Жасай бермек, жасайды сол қос егіз!
Қорытынды сөз мектептің тәрбие ісі жөніндегі меңгерушісіне берілді.
Танымдық сағатқа қатысқан оқушыларға алғыс білдіреміз. Рахмет! Қош сау болыңыздар!