Ген теориясы
Жалпы биология: орны, мақсаты және міндеттері
Жалпы биология — биологиялық заңдылықтарды, тіршілік әлемінің көптүрлілігін және тірі материяның құрылымдық деңгейлерін зерттейтін пән. Ол жаратылыстану ғылымдары жүйесінде тірі ағзалардың құрылысы мен қызметін, шығу тегі мен дамуын, сондай-ақ қоршаған ортамен өзара байланысын түсіндіретін іргелі сала ретінде қарастырылады.
Білімділік мақсат
Жалпы биология негіздері туралы жүйелі шолу жасау, негізгі ұғымдарды нақтылау және пәннің ғылыми маңызын түсіндіру.
Дамытушылық мақсат
Есте сақтау мен ойлау қабілеттерін дамыту, себеп–салдар байланысын құру және ғылыми тілде тұжырым жасау дағдыларын қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсат
Ұқыптылық пен тазалыққа баулу, гигиеналық және экологиялық мәдениетті қалыптастыру.
Оқу нәтижесі
Оқушы биологияның нені зерттейтінін, негізгі принциптерін және тірі жүйелердің ерекшеліктерін түсіндіре алады.
Биология ғылымы нені зерттейді?
«Биология» сөзі грек тілінен шыққан: bios — «өмір», logos — «ғылым». Биология — тірі ағзаларды және олардың қоршаған ортамен өзара қатынасын зерттейтін жаратылыстану ғылымының бір саласы.
Биология тіршіліктің барлық көріністерін қамтиды: тірі ағзалардың құрылысы, қызметі, шығу тегі, дамуы және бейімделуі.
Биологияны біріктіретін негізгі 5 принцип
Қазіргі биологияның көптеген тармақтарын бір арнаға тоғыстыратын ортақ ғылыми тұғырлар бар. Төмендегі бес принцип — тірі табиғатты түсіндірудегі негізгі тіректер.
1) Жасуша теориясы
Жасуша теориясы — жасушаға қатысты құбылыстарды зерттейтін ілім. Барлық тірі ағзалар кемінде бір жасушадан тұрады; тірі жүйелердегі негізгі қызметтер жасушалық деңгейде жүзеге асады. Барлық ағзаларда жасушаның негізгі механизмдері мен химиялық құрамы ұқсас, ал жаңа жасушалар тек бұрынғы жасушалардың бөлінуінен пайда болады.
- Жасушаның пайда болуы мен көбеюі
- Қоршаған ортамен байланысы және зат алмасуы
- Құрамдас бөліктердің қызметі және өзара әрекеттесуі
2) Эволюция
Эволюция — популяциялардағы тұқым қуалайтын қасиеттердің ұрпақтан ұрпаққа өзгеруі. Бұл өзгерістер табиғи сұрыпталу және генетикалық дрейф сияқты процестердің нәтижесінде қалыптасады.
3) Ген теориясы
Ағзаның белгілері мен қасиеттері ДНҚ-дағы генетикалық код түрінде жазылады. Гендер арқылы ақпарат бір ұрпақтан келесі ұрпаққа беріледі: генотип ағзаның сыртқы көрінісіне және физиологиялық ерекшеліктеріне — фенотипке — әсер етеді.
Фенотиптің қалыптасуына ген экспрессиясы және қоршаған орта ықпал етуі мүмкін, бірақ орта әсерінен пайда болған өзгерістер гендерге тікелей кері жазылмайды; генетикалық өзгерістер ұзақ мерзімде эволюциялық үдерістер арқылы бекітіледі.
4) Гомеостаз
Гомеостаз — ағзаның сыртқы орта өзгерістеріне қарамастан ішкі ортасының тұрақтылығын сақтауына бағытталған физиологиялық үдерістер жиынтығы.
5) Ағзаның өзін-өзі реттеуі (стимул–жауап)
Барлық тірі ағзаларға стимул–жауап қасиеті тән: олар сыртқы немесе ішкі тітіркендіргішке жауап береді, сол арқылы тіршілігін сақтап, бейімделу мүмкіндігін арттырады.
Сабақ барысы (қысқаша жоспар)
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгендеу
- Сынып тазалығына назар аудару
II. Жаңа сабақ
Биологияның анықтамасы, ғылым ретіндегі рөлі және оны біріктіретін негізгі принциптер қарастырылады.
III. Бекіту сұрақтары
- 1 Биология ғылымы нені зерттейді?
- 2 Биологияның негізгі салаларын атаңдар.
- 3 Биология ғылымының маңызы қандай?
- 4 Тіршіліктің негізгі ұйымдасу (құрылым) деңгейлерін атаңдар.
- 5 Биологиялық жүйелердің өлі табиғат нысандарынан айырмашылығы неде?
IV. Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен белсенділігіне қарай қалыптастырушы бағалау жүргізіледі.
V. Үй тапсырмасы
Тақырыпты оқу, негізгі ұғымдарды қайталау және сұрақтарға жазбаша жауап дайындау.
Келесі бөлімдерге көпір
Бұл кіріспе тақырып жалпы биологияның іргетасын қалайды. Алдағы бөлімдерде цитологияның міндеттері мен әдістері, жасушаның ашылу тарихы, сондай-ақ тірі материяның химиялық құрамының бірлігі (өсімдік, жануар, саңырауқұлақ және бактерия жасушалары) тереңірек қарастырылады.