Қыз алып қашу бұрыннан келе жатқан дәстүр
Тарихтан белгілі: қыз алып қашу көбіне кедей жастардың, не ата-анасы қарсы болған ғашықтардың үйлену жолы ретінде қалыптасқан. Дәстүрлі қоғамда екі жас көбіне құда түсу арқылы, яғни әкенің таңдауы мен келісімімен қосылатын. Дегенмен кейбір жігіттер сүйген қызын алып қашып, солай үйленген жағдайлар да болған.
Тарихи контекст және салдары
Кейде бұл әрекет үлкен жесір дауына ұласып кеткен. Себебі ол кезеңде “басы бос” қыз бола бермейтін: көп жағдайда қыздар ерте айттырылатын.
Аңыз бен тарихта Қалқаман мен Мамыр, Кебек пен Еңлік оқиғалары жиі аталады. Бұл оқиғалардың соңы қайғыға ұласқаны да белгілі.
Сондай-ақ Абайдың інісі, Құнанбайдың білімді ұлы Халиолла Өскенбаев (1849–1870) сүйген қызын алып қашқанымен, қатал заманның шешімі оларды қайта айырған.
Қыз алып қашудың түрлері
Қыз алып қашудың бірнеше түрі бар. Бір жағдайда екі жас бірін-бірі сүйіп, өзара келісіммен қашып кетіп қосылады. Екінші жағдайда қыздың келісімінсіз, зорлықпен алып қашу кездеседі.
Өзара келісім
Екі жақ алдын ала сөз байласып, келісіп, тұрмыс құруға шешім қабылдайды. Кейде бұл қалың мал мен той шығынын көтеруге мүмкіндік болмаған кезде шыққан.
Келісімсіз алып қашу
Қыздың еркі ескерілмейді. Мұндай әрекет адамның құқығына қол сұғу ретінде бағаланып, қоғамда да, дінде де қатты сыналады.
Көнеден қалған үрдіс пе, әлде бұрмаланған түсінік пе?
Ұлтымыздың салт-дәстүрі мол. Қыз алып қашу да көнеден бүгінге дейін сақталып келе жатқан құбылыс ретінде айтылады. Алайда көпшілік бұл мәселеге бірдей көзқараспен қарамайды: кейбірі “үрдіс” дейді, енді бірі “дәстүр емес” деп санайды.
Дәстүрлі қазақ қоғамында кейде жол-жоралғы жасап, қалың мал беруге шамасы келмеген жігіт ұнатқан қызын өзара келісіммен алып қашқан деген түсінік бар. Яғни, бұл құбылыс белгілі бір кезеңде қоғам қажеттілігімен байланыстырылып түсіндіріледі.
Екі ұрпақтың пікірі: әже сөзі және маман көзқарасы
«Біздің кезімізде алып қашу болды. Алып қашуда қыздың келісімі маңызды емес болатын. Қыз келіспей тұрған кезде үлкен жастағы апа-әжелер табалдырыққа жатып алады: “Менің үстімнен аттап өтсең, бағың ашылмайды, теріс батамды беремін” деп көндіріп, басына ақ орамал жабатын. Қыз алып қашу бұрыннан келе жатқан дәстүр. Осы дәстүрдің арқасында талай отбасы бақытты ғұмыр кешіп, бүгінде немере-шөбере сүйіп отыр».
«Қыз алып қашуды салт-дәстүрге жатқызу дұрыс емес. Қыз бала үйінен ұзатылып, құтты жеріне қондырылғаны жөн. Халқымыз қыз баланы “қонағым” деп құрметтеген. Екі жақ келіскен соң бата беріп, ұзату тойын жасайды — бұл көнеден келе жатқан жол. Кеңес өкіметі тұсында екі жастың келісімімен “алып қашу” жиілегені рас, кейде тіпті келісімсіз жағдайлар да болған. Бірақ бұлардың ешқайсысын дәстүр деу орынсыз. Ең дұрысы — ата дәстүрді сақтап, үлкендердің ризашылығын алу».
Қоғамдағы қазіргі пікірталас
Соңғы уақытта қыз алып қашу жиі талқыланады. Егде жастағылардың бір бөлігі оны “дұрыс” санаса, жастардың көбі бұл әрекетті қолдай бермейді. Кейбірі “махаббат пен сыйластыққа құрылмаған отбасының ертеңі жоқ” деп те айтады.
Жастардың көзқарасы
Қазақ ұлттық университетінің 3-курс студенті Абай Нұрсұлтанның пікірі:
«Қыз алып қашуды салт-дәстүрге жатқызамыз, себебі бұл ертеден келе жатқан үрдіс. Бірақ бұрынғылар қазіргі кездегідей көрсеқызарлықпен бір көргеннен алып қашпаған. Қыздың келісімімен, рұқсатымен алып қашқан. Қазір бір көргеннен алып қашып кету жиілеп барады — бұл дұрыс емес. “Дәстүр” екен деп кез келген қыздың тағдырымен ойнау — үлкен күнә».
Шариғат тұрғысынан
“Алып қашу шариғат бойынша дұрыс па?” деген сауалға ауыл молдасы Зият мырза былай жауап береді:
«Алып қашу шариғат жағынан дұрыс емес. Адамның бостандығы мен құқығына қол сұғуға шариғатта қатаң тыйым салынған. Бұл — ар-намысты аяққа таптау, күнә іс. Неке мәселесінде қыздың өзі шешім қабылдайды. Тіпті әкесі де күштеп тұрмысқа бере алмайды. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) қоштасу қажылығында: “Сендердің қандарың, мал-дүниелерің және ар-намыстарың бір-біріңе осы қасиетті қала, осы қасиетті ай, осы қасиетті күндей қастерлі” деп ескерткен. Қызды тұрмысқа мәжбүрлеп ешкім бере алмайды».
Осы тұста ойлантатын мәселе бар: ата-бабамыз ислам дінін ұстанған болса, бұл құбылыс қайдан шықты? Жауаптың бір ұшы — келісім ұғымында. Дінде неке екі жақтың ризалығымен қиылуы керек. Демек, өзара келісім болған жағдай ғана дін талабына жақындайды, ал зорлықпен алып қашу — ақтауға келмейді.
Түйін
Қорытындысында, ұл ер жетіп, қыз бойжеткен шақта ата-ана үшін “ұлын ұяға, қызын қияға қондыру” — жауапкершілік. Бірақ “қыз мұраты — кету” деген сөзді сылтау етіп, қыз тағдырын елемеу дұрыс емес: адам тағдыры, сезімі, таңдауы мен келісімі бәрінен биік.
Қыз алып қашу қыз бен жігіт жағының өзара келісімімен, алдын ала сөз байласуымен болса ғана белгілі бір тарихи үрдіс ретінде түсіндіріліп келеді. Алайда дәстүрді бұрмалау — адам ұрлау, қинау, зорлық-зомбылық сияқты ауыр қылмыстарға жол ашады.
Ойлануға сұрақ
Сіздің ойыңызша, қоғамда “үрдіс” деп қабылданған кейбір әрекеттер адам құқығы мен еркін таңдаудың шегінен асқанда, оларды дәстүр деп атауға бола ма?