Окоптағы солдаттар
Бұл мәтін — «Қос қайың» қойылымының арқауы: домбыраның үнімен басталып, соғыстың суық хабарымен үзіліп, ананың үміті мен екі бауырдың ерлігіне ұласатын ауыр да жарық тарих. Оқиға ауыл мектебі, кең дала, теміржол перроны, майдан даласы және хат күткен үй арасындағы үзілмес байланыс арқылы өрбиді.
Негізгі өзек
- Екі бауыр — Сүгір мен Досан: білім қуған, ауылына ұстаз болып оралған, өнерлі, елжанды жігіттер.
- Ана бейнесі — күтудің, тілеудің, қайсарлықтың символы; жалғыздықты жеңген жүрек.
- Қос қайың — естеліктің, махаббаттың, ұрпаққа қалған үнсіз ескерткіштің белгісі.
1-көрініс: Өнер мен мейірімге толы үй
Сүгір домбыра шертіп отырады. Жыршы сөзінде соғыс жылдарының зары, аналардың жылауы, жоғалтқан мыңдардың жүрек күйігі еске алынады. Тай-құлындай бірге өскен екі ұл — Сүгір мен Досан — ауылдың думаны мен тойының көркі, әні мен күйінің сәні еді.
Екеуі де ер жетіп, екі жыл қалада оқып, ұстаз болып ауылға қатар оралады. Анасы таяғына сүйеніп, мектепке жиі келеді — қос құлынын көріп, көңіл жұбатуға.
Ананың батасы
Анасы Сүгірге: «Жамбыл атаңдай күйші бол!» — деп ақ тілегін айтады, балаларының қызығын көруді сұрайды. Досан болса: «Біз барда ондай сөз айтпаңыз» — деп, анасының қабағына мұң үйірілмесін дейді.
2-көрініс: Кең дала және үлкен жауапкершілік
Досан мен Сүгір кең далаға қарап, болашақ туралы ой толғайды. Сүгір үшін елдің ертеңі — ұстаз қолындағы аманат: кішкентайларға әліпби үйрету, әке мен ана қадірін, Отан ұғымын жүрекке орнықтыру.
Сүгірдің серті
Ел үшін майыспау, найзадай тік тұру, туған жердің мәңгілік әнін жүректе сақтау — оның ішкі антындай естіледі.
Досанның алғысы
Әкесіз өскен үйдің ауыртпалығын көтерген анасының мейірімі мен кеңдігі, төзімі — Досанның жырындай болып төгіледі.
3-көрініс: Соғыс хабарын естіген сәт
Құстардың сайраған үніне оқ-дүмпудің елесі қосылады. Радиодан Юрий Левитан соғыстың басталғанын хабарлайды. Ана жүгіріп шығып, балаларын құшақтайды. Қорқыныш пен үрей бір сәтте үй ішін тұмшалайды.
Перронда қоштасу, жылау, еңіру. Ана екі ұлын «бір Аллаға» тапсырып, жасын сығымдап тұрады. Мектепке де қара құлып салынады; тылдағы еңбекке жас та, кәрі де білек сыбанып кіріседі.
4-көрініс: Перрондағы қоштасу және ант
Сарбаздар үні
Бірі: «Жеңіспен ораламыз, хат жазып тұрамыз» — дейді. Енді бірі: 1941 жылдың маусымындағы таң алдындағы шабуыл, «соғысқа!» деген дабыл, қуаныштың суынуы туралы баяндайды.
Үшіншісі: елмен қоштасқан жүректің зары, бірақ Отан алдындағы анттың беріктігі айтылады: «Арттарыңда сенген халық бар».
Ананың қоштасу сөзі
«Қос құлыным, жайқалған қос қайыңым…» — деп ана ұлдарын өмірінің бар уайымы, қос мүшесі деп біледі. Соғыс сол мүшені жұлып алғандай күйге түсіреді.
5-көрініс: Сап түзелген сәт және соғыс туралы толғау
Командир: «Сап түзел! Соңғы демге дейін күресуге даярсыңдар ма?» — деп сұрайды. Жауынгерлер бір ауыздан: «Дәл солай!» — дейді.
Одан кейін сахнаға соғыс туралы ой толғайтын дауыстар шығады: соғыс — апат, қырғын, ақыл-ойды құрдымға жіберетін қара күш; біреуге шығын, біреуге пайда; желден, көлден, өрттен, атылмай қалған таңнан сұрасаң да — жауабы ауыр.
6-көрініс: Ормандағы от және адамдықтың жылуы
Орман ішінде солдаттар от жағып, дөңгелене отырады. Жаралы жауынгер Гриша келеді. Әлсіреген шақта ол алыстан естілген әнді бұлақтың сылдырына теңеп, анасының «сөнбейсің» деген үні жанын тірілткенін айтады.
Сүгір жаралы солдаттың халін сұрайды. Әзіл аралас жауап күлкі тудырып, бір сәтке болса да майданның қаталдығы жұмсарады. Досан болса үнсіз жымиып: «Анамызға хат жазып отырмын…» — дейді.
7-көрініс: Хат күткен үй және «қос қайыңның» отырғызылуы
Досанның хаты
«Амансыз ба, анашым? Қалыңыз қалай? Бізді уайымдамаңыз…» Сағыныштың ең нәзік тілегі — шашынан иіскеу, маңдайынан сүю. Ротада түрлі ұлттың жауынгерлері барын айтып, жалғыз қалдырғаны үшін кешірім сұрайды. Ең бастысы — сенім: «Жеңіспен ораламыз. Туған жердің бір уыс топырағын да жауға бермейміз».
Ауылдың тынысы
Ауыл түгел майданнан хат күтеді: хат — үміттің жібі. «Қара қағаз» келген үйдің қайғысын ел болып бөліседі. Ана «қос құлыным келер» деп жеті күлше таратып, келген хатты қайта-қайта оқытады.
Естелікке айналған белгі
Ана мектеп ауласына қайыңның қос шыбығын отырғызады: ұлдары шаршағанда сая болсын, зәулім болып өссін дейді. Ол күрекке сүйеніп тұрып: «Қос құлынымды құшағыма басатын күнге жеткізе гөр» — деп тілейді.
Алдындағы ауыр ұрыс
Сүгір: «Ертең үлкен ұрыс…» — деп, іштей қоштасуға жақындайды. Досан оның қолын ұстап: «Олай деме. Екеуміз де аман ораламыз» — дейді.
8-көрініс: Окоп, ерлік және үзіліп түскен ғұмыр
Окопта тұрған Сүгір дүрбімен жауды шолып, бір жерге тығылған топты байқайды. Ол мина лақтырып, жауды талқандайды. Алайда қайта оралар сәтте оқ тиіп, жерге құлайды.
Досан окоптан шығып, жер бауырлап ағасына жетпек болады. Командир тоқтатуға тырысады. Сүгірдің соңғы сөзі аманат болып қалады: «Отаным саған аманат… анамыз саған аманат…»
Досан сол сәтте жан даусымен ұмтылады. Оққа қарамай, «Алға!» деп алға еңбектеп келеді де, ақыры шалқасынан құлайды. Көзі аспанға қадалады.
9-көрініс: Үнсіз аяқталатын күту
Ана қайыңның түбінде үнсіз отырады. Жүрегін ұстайды. Ақырындап көзін жұмады. Жыршының сөзінде ана өмірден өтсе де, ізінен жоқтатпайтын ескерткіш болып екі қайың көкке бой созып қалады.
Ел тілегі
Жеңіс туы желбіреген жылдар өтсе де, елдің жүрек сөзі біреу: енді соғыс болмасын. Кешегі шайқас қанша ананың жүрегін тілгілегенін ұмытпау — бейбіт күннің бағасын білу.
Соңғы бөлім: Жеңіс, ардагерге тағзым, бейбітшілікке үндеу
«Аналар» жайлы ән мен толғауларда бір ғана оқиғаның емес, тұтас ұрпақтың тағдыры сөйлейді: хабарсыз кеткен ұлды күткен ана, жарын тосқан ару, әкесін танымай өскен сәби, жарасын арқалап жүрген солдаттың ізі.
Поэтикалық монологтар соғысқа бармағандардың да оның салмағын қалай көтергенін көрсетеді: қара қағаздың суықтығы, үйге келген өлімнің үнсіздігі, балалықтың «жанап өтіп» кетуі.
Ерлік дастаны
1941-де басталған зұлматтың 1945-те күйреуі, рухты жеңе алмаған жаудың шегінуі — тарихи жады ретінде айтылады. Жеңіс күні — есепсіз ерліктің өтеуі екені еске салынады.
Ардагерге құрмет
От кешкендердің денесіндегі жара — халықтың жадындағы мөр. Олардың орнының сиреп бара жатқаны айтылып, аманат ретінде құрмет, тағзым, үлгі ету қажет екені түйінделеді.
Бейбітшілік үндеуі
Тыныштық ұраны әлемді шарласын, жетімдік пен ойран қайта келмесін. Қара бұлттай төніп тұратын соғыс қаупіне жол бермеу — ақ ниетті адамдардың ортақ міндеті.
Елге қауіп төнбесін. Енді соғыс болмасын. Өртенбесін туған ел. Жасасын Жеңіс. Бақытты елім күле берсін.