Мұғалімнің қолының үлгісі

Бастауышта көркем жазуды қалыптастырудың мәні

Бастауышта көркем жазу дағдысы оқушының мектеп табалдырығын аттаған алғашқы күнінен бастап қалыптаса бастайды. Әдемі жазуды меңгеру – әр адам үшін маңызды. Көркем жазу мәдениеттің белгісі ғана емес, сонымен бірге жазуды оқитын адамға деген құрметтің көрінісі.

Негізгі мақсат

Дұрыс, анық және жылдам жазуды қалыптастыру.

Педагогикалық мәні

Каллиграфиялық дағды оқушының жауапкершілігін, ұқыптылығын, еңбекқорлығын тәрбиелейді.

Оқу үдерісіндегі орны

Сауат ашумен қатар жүреді: дыбыс–әріп сәйкестігімен бірге каллиграфиялық талап орындалуы тиіс.

Сауат ашудағы каллиграфия: «әріпті жазу» емес, «дұрыс жазу»

Сауат ашу жұмысының негізгі мақсаты – баланы хат таныту, яғни оқуға және жазуға үйрету. Бұл кезеңде оқушылар дыбысты әріппен таңбалауды ғана үйренбей, каллиграфиялық талапқа сай жазуға да дағдылануы керек.

Сауат ашуда қалыптасуы тиіс нақты талаптар

Әріптің әр элементін дұрыс сақтау, дәптерге қалай болса солай жазбау.
Оңға қарай біркелкі көлбеу жазу, таза әрі анық жазуға машықтану.
Жазуды оқуға жеңіл ету: анық жазылған ойды түсіну де жеңілдейді.

Тәрбиелік әсері

Жазуға жеткілікті көңіл бөлмеу оқушының істі салғырт орындауына, жауапкершілікті сезінбеуіне әкелуі мүмкін. Ал таза, әдемі жазуды талап ету оқушының әсемдік сезімін оятып, мінез-құлқын тәрбиелейді: тыңғылықтылыққа, ұқыптылыққа, еңбекқорлыққа баулиды.

Көркем жазу әдісінің тарихи негізі

Көркем жазу әдістемесі жазу тарихымен тығыз байланысты. Ежелден адамдар ойын келер ұрпаққа жеткізу үшін әртүрлі материалдарға жазды: тасқа, металға, ағашқа, саз балшыққа. Кейін папирус, пергамент, мата және қағаз кең тарады. Жазу құралдары да заманмен бірге өзгерді: қамыс қалам, бояу жаққыш, қаз қауырсыны, болат қаламұш, кейін шарикті қалам қолданылды.

Шрифт пен оқытудағы өзгерістер

Шрифт күрделі болғандықтан, І Петр тұсында жеңілдетілді. Мектептерде жазуды оқыту арнайы пән ретінде енгізілді. ХХ ғасырдың басында шрифтті жеңілдету мәселесі қайта көтеріліп, өткен ғасырдың 70-жылдарында мектепке арналған жазу шрифті бекітілді. Бұл үлгі шарикті қаламға бейімделіп, қаламды қатты баспай, дәптер бетінен көп көтермей, жылдам жазуға мүмкіндік берді.

Түзу ме, қиғаш па?

Жазудың бағыты жөнінде пікірталас болған: әріпті түзу салу керек пе, әлде қиғаш жазған дұрыс па? Кейбір елдер түзу жазуды қолдап, әріп анық көрінеді және қитарлық азаяды деп есептеді. Дегенмен тәжірибе қиғаш жазудың жылдамырақ әрі қолайлы екенін көрсетті.

Гигиеналық талаптар: әдемі жазудың «көрінбейтін» тірегі

Көркем жазудың ойдағыдай болуы – гигиеналық талаптарды дұрыс орындаудың нәтижесі. Оған мектеп жиһазының сәйкестігі, партаның қолайлылығы және жарықтың дұрыс түсуі жатады. Жазу барысында оқушының дұрыс отыруы, қаламды ұстауы, дәптердің орналасуы көзге де, қолдың жұмысына да, жалпы жұмыс қабілетіне де ықпал етеді.

Дұрыс отырыс пен қашықтық нормалары

Орындық партаның астына кіріп тұруы керек.
Сол қол дәптерді ұстап тұрады, оң қолдың білегі дәптер бетіне еркін тіреледі.
Оқушы мен парта арасына жұдырық сиятындай арақашықтық сақталады.
Көз бен дәптердің арасы шамамен 30 см болуы қажет.
Жарық сол жақтан түсуі тиіс.

Жазу уақытының шегі

1-сынып

5 минут

2-сынып

8 минут

3-сынып

12 минут

4-сынып

15 минут

Бұдан ұзақ жаздыру баланы шаршатады. Сондықтан сергіту сәттерін енгізіп, қысқа жаттығулар арқылы демалдыру қажет.

Алғашқы дайындық: штрихтау және ойын арқылы дамыту

Мектепке алғаш келген баланың жетекші әрекеті – ойын. Сондықтан штрихтау жұмыстарын ойын түрінде ұйымдастыру тиімді. Әртүрлі зат бейнесін, геометриялық фигураларды штрихтау қол қимылын жетілдіріп қана қоймай, сөйлеу мен ойлауды да дамытады.

Штрихтау арқылы қалыптасатын ұғымдар

Штрихтарды қосып сурет салу кезінде бала заттардың пішінін, құрылысын, жазықтықта орналасуын еркін қабылдайды және бағыт-бағдар ұғымдарын меңгереді: оң–сол, шет, жоғары–төмен, түзу–қисық, дөңгелек және т.б. Мұндай жаттығуларды сурет альбомында орындату қолайлы.

Жазуды үйретудегі негізгі принциптер

1) Көрнекілік принципі

Мұғалім тақтада, дәптерде, кестелерде жазып көрсетіп, әріптің құрылымын көзбен қабылдатуы тиіс.

2) Саналылық (сапалылық) принципі

Неге қиғаш жазатынын, әріптер қалай байланысатынын, әріп биіктігі қандай болатынын түсіндіріп, жазудың мәнін саналы ұғындыру қажет. Қиғаш жазу – жылдамырақ әрі ыңғайлы.

3) Қайталау принципі

Жаттығу тұрақты орындалып, жазылған жұмыс міндетті түрде талданады. Оқушы жазуының дұрыстығы жүйелі тексеріледі.

4) Генетикалық принцип

Алдымен жазылуы жеңіл әріптер, кейін қиынырақтары үйретіледі (мысалы: а, о, ш, т, п, н; қол жаттыққан соң күрделірек әріптер).

5) Жеке-дара ерекшелікті ескеру принципі

Барлық бала бірдей емес: жас ерекшелігі, ойлау қарқыны, жазу темпі, денсаулық жағдайы (көздің нашарлығы, бас ауруы, жүрек ауруы және т.б.) ескерілуі керек. Каллиграфия деңгейі әртүрлі болатындықтан, нашар жазатын оқушылармен жеке жұмыс жүргізу қажет.

Каллиграфиялық дағдыны қалыптастырудың негізгі әдістері

1

Мұғалімнің үлгі көрсетуі

Мұғалім жазу үлгісін тақтада қайта-қайта сауатты әрі әдемі көрсетіп отыруы тиіс.
2

Әуеде жазу

Ұстаз әріпті әуеде «жазып» көрсетеді. Бала қол қозғалысы арқылы әріптің дұрыс формасын түсінеді, бұл тәсіл сабақты жандандырады.
3

Көшірмесін түсіру (үстінен бастыру)

Дайын жазылған әріптің үстінен дәл бастыру арқылы қолдың траекториясы бекітіледі.
4

Дайын үлгіден көшіру

Оқушы өз жазуын ұстаздың үлгісімен салыстырып, айырмашылықты көреді және түзетеді.
5

Әріпке талдау жасау

Әріп құрылымын элементтерге бөліп түсіндіру. Мысалы, а әрпі дөңгелек элемент пен ілмешектен тұрады.

Практикалық жаттығулар: қызықты да пайдалы тәсілдер

«Ғажайып алаң»

Тақтаға бір әріп жасырылады. Мұғалім әріптің элементтерін сипаттайды, оқушылар қай әріп екенін табады. Жаңа әріпті бекіту кезеңінде (әсіресе екінші сағатта) тиімді.

Үлгі сипаттама

«Түйе өркешін қарайық, ұқсайды оған қай әріп?»

«Әріпті тап»

Әріптің бір-екі элементі ғана беріледі. Оқушылар қалған бөлігін толықтырып жазады. Барлық әріптер өтілгеннен кейін, сабақ басындағы көркем жазу сәтінде қолдануға өте қолайлы.

Мақсаты: білімді бекіту және дағдыны шыңдау.

«Орнын белгіле»

Тақтада немесе дәптерде алдын ала сөздер жазылады. Оқушылар әріп элементтері мен әріптердің байланысу орнын белгілейді. Бұл жаттығуды қазақ тілі сабақтарында пайдалану тиімді.

Нәтижесі: ойлау қабілеті дамып, қызығушылық артады.

Неге ерте түзету маңызды?

Каллиграфиялық дағдыға ең күшті әсер ететін кезең – баланың алғаш рет қалам ұстап, әріп жазған уақыты. Әдемі, сұлу жазудың іргетасы 1–2-сыныпта қаланады. Сол уақытта жазу мәнері түзетілмесе, кейін өзгерту қиынға соғады.

Жазудың нашарлау себептері

Мұғалімнің үлгі жазуы жеткіліксіз немесе жүйесіз болуы.
Әр оқушының кемшілігін жеке талдап, түзету жолын түсіндірмеу.
Тез жазуға ұмтылып, сапаны құрбан ету.

Оқушы факторлары

Әдемі жазуға деген ынта мен ішкі уәж.
Жазу қарқынын дұрыс реттей алмау (өте жылдам жазу каллиграфияны бұзады).
Денсаулық жағдайы (мысалы: невроз, көз аурулары, ревматизм және т.б.). Мұндайда мұғалім жеңілдік жасап, қолдау көрсетуі тиіс.

Қорытынды: цифрлық дәуірде көркем жазуды ұмытпау

«Ғылым қалғып кетсе, қараңғылық бас көтереді». Бүгінгі күні ақпараттық технологиялар қарқынды дамып, жазу үдерісінің бір бөлігі компьютерге ауысты. Дегенмен көркем жазу мен емле сауаттылығы ешқашан маңызын жоғалтпауы керек. Көркем жазу – сауаттылықтың, мәдениетті қарым-қатынастың айқын нышаны.

Құрметті ұстаздар, оқушыларымыздың сауаттылығын арттырғымыз келсе, жазу дағдысын жүйелі қалыптастырып, көркем жазу деңгейін көтерейік. Оқушының жазу мәнерінің әдемі қалыптасуына ең алдымен бастауыш сынып мұғалімдері жауапты.