Тау жасалу қозғалысы
Сабақ жоспары
Жер қыртысының қозғалысы және жер сілкіну
Жердің әртүрлі бөліктерінде кейде өрт пен түтінге ұласатын, жан түршігерлік қираулар мен адам шығынына әкелетін қатты дүмпулер болып тұрады. Бұл құбылыстардың негізгі себептері — жер қыртысындағы үздіксіз қозғалыстар.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Табиғат объектілері мен табиғи құбылыстар арасындағы себеп–салдар байланысын анықтай білуге үйрету. Жер қыртысының құрылысы туралы білімді тереңдету.
Дамытушылық
Дүниетанымды кеңейту, ой-өрісті арттыру және ойлау қабілетін дамыту.
Тәрбиелік
Экологиялық тәрбие беру: қоршаған ортаны қорғауға, ластамауға және жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Интерактивті тақта
- Карта
- Тірек сызбалар
- Сөзжұмбақтар
Сабақ сипаттамасы
- Түрі: аралас сабақ
- Әдістері: ауызша баяндау, сұрақ–жауап, ой толғау
- Пәнаралық байланыс: биология, тарих, физика
Сабақ барысы
-
I. Ұйымдастыру кезеңі
-
II. Үй тапсырмасын тексеру
«Кім жылдам?» ойыны.
-
III. Жаңа сабақ мазмұны
- Жер қыртысының қозғалысы
- Жер сілкіну
- Статистикалық мәлімет
- Кескін картамен жұмыс
- Қорытынды
Жер қыртысының қозғалысы
Жер қыртысы ешқашан толық тыныштықта болмайды: бір аймақ көтерілсе, екінші аймақ төмендейді. Ғалымдар картографиялау жұмыстары барысында Солтүстік Америка мен Еуропаның Атлант мұхитына жақын бөліктері біртіндеп көтеріліп жатқанын, ал Еуропаның Жерорта теңізі маңы аймағы шөгіп жатқанын байқаған.
1) Баяу көтерілу мен төмендеу
Бұл қозғалыстар ұзақ уақыт ішінде байқалады және материктердің, жағалаулардың, теңіз деңгейіне қатысты құрлықтың орналасуына әсер етеді.
2) Тау жасалу қозғалысы
Тау түзілу қозғалыстары жер бетінде жиі кездеседі және көп жағдайда жер сілкінулердің пайда болуына алып келеді.
Жер сілкіну деген не?
Жер сілкіну — жер қыртысы мен жоғарғы мантияның кенет ығысуынан пайда болатын жерасты дүмпілері және жер бетінің тербеле қозғалысы. Жер сілкінуді зерттейтін ғалымдар сейсмологтар деп аталады. Олар соққы толқындарының күшін сейсмометр арқылы өлшейді.
Жер сілкінісінің қарқындылығы (1–12 балл)
1–4 балл
Елеусізден елеуліге дейінгі сілкінулер
5–6 балл
Күшті сілкіну
7–8 балл
Өте күшті, қиратушы сілкінулер
9–12 балл
Жойқыннан апатты деңгейге дейін
ХХ–ХХІ ғасырлардағы ірі жер сілкінулер (мысалдар)
| № | Орны | Жылы | Балы |
|---|---|---|---|
| 1 | Сан-Франциско, АҚШ | 1906 | 8,3 |
| 2 | Ганьсу, Қытай | 1920 | 8,6 |
| 3 | Жапония | 1923 | 8,3 |
| 4 | Үндістан | 1950 | 8,6 |
| 5 | Алеут аралдары | 1957 | 9,1 |
| 6 | Тянь-Шань | 1976 | 8,2 |
| 7 | Түркия | 1999–2000 | 7 |
Ескерту: кесте оқу мақсатындағы қысқаша мысалдарды қамтиды.
Сейсмикалық станциялар (Қазақстандағы деректер)
-
Алматы
1927 ж. — обсерватория
-
Семей
1934 ж.
-
Шымкент
1939 ж.
-
Жаңарту кезеңі
1971–1996 жж.
Жаңа сөздер мен ұғымдар
- Сейсмология
- Жер сілкінісі, олардың ошақтары және толқындардың жер қойнауында таралуы туралы ғылым.
- Цунами
- Жапон тілінен: «қойнаудағы үлкен су». Теңіз түбіндегі жер сілкінуден пайда болатын сұрапыл жойқын толқын.
- Тайфун
- Қытай тілінен: «тай фын» — «үлкен жел». Тынық мұхитының Оңтүстік-Шығыс Азияға жақын аймақтарында пайда болатын сұрапыл дауыл.
- Жер сілкіну ошағы
- Жердің терең қойнауында жер сілкінісі пайда болатын орын.
Жер сілкіну кезіндегі ықтимал табиғи апаттар
- Теңіз тасқыны
- Сел
- Құйын, дауыл
- Су тасқыны
- Цунами
- Жартастың құлауы
Пысықтау сұрақтары
- Жер сілкіну ошағы деп нені айтады?
- Жер сілкінудің эпицентрі деп нені айтады?
- Сейсмикалық аймақтар Жер шарында қанша белдеу түрінде таралған?
- Жер қыртысы қозғалысының екінші түрі қалай аталады?
- Сейсмология қандай ғылым?
Үй тапсырмасы
§20. «Аса күшті жер сілкінулер және оның зардаптары» тақырыбы бойынша қысқаша хабарлама дайындау.