Жинаған ақшасына қарай заттарды сатып алу
Тәрбие сағаты туралы мәлімет
Ұйымдастырушы
Шығыс Қазақстан облысы, Үржар ауданы, Қабанбай ауылы, “Жарбұлақ орта мектебі” КММ
Қасенова Жанар Қабимоллақызы
Тақырыбы
Валюта – тәуелсіздік нышаны
Мақсаты
Қазақстанның ұлттық валютаға көшу тарихын және оның маңызын түсіндіру.
Білімділік
- Ақшаның пайда болу тарихына шолу жасау.
- Теңгенің айналымға енуі, оны жасаған тұлғалар туралы мәлімет беру.
- Басқа елдердің валюталарымен таныстыру.
- Ұлттық валютаны енгізудің қажеттілігі мен безендірілу ерекшеліктерін түсіндіру.
Дамытушылық және тәрбиелік
- Оқушылардың ақша туралы түсінігін кеңейту, белсенділігін арттыру.
- Тәуелсіз Қазақстанның жетістіктеріне мақтаныш сезімін қалыптастыру.
Көрнекіліктер
- Теңгелер бейнеленген плакаттар, кестелер.
- Кітап көрмесі, басқа елдердің ақшалары мен монеталары.
- Слайд-шоу: қазақ ақшаларының тарихы.
- Ұпай беру үшін қолданылатын “ақша” үлгілері.
Эпиграф
“Қазақстан теңгесі әрдайым халық игілігіне қызмет етіп, еліміздің баюына және гүлденуіне ықпал етсін.”
Н. Ә. Назарбаев
Теңге: тәуелсіздіктің айрықша белгісі
Ұлттық валюта не үшін қажет?
Тәуелсіз мемлекет үшін ұлттық валюта — елдің экономикалық дербестігін айқындайтын ең маңызды нышандардың бірі. Ол Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын заңды төлем құралы болып табылады.
Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы 1993 жылғы 12 қарашадағы Президент Жарлығымен бекітіліп, 1993 жылғы 15 қараша күні таңғы сағат 08:00-ден бастап айналымға енгізілді.
Алғашқы жылдардағы сын-қатер
Теңге бірден тұрақты жүйеге айналып кеткен жоқ. 1994–1996 жылдары құнсыздану кезеңі байқалды. Соған қарамастан ұлттық валюта экономиканы тұрақтандыруда маңызды рөл атқарды.
Соңғы жылдардағы әлемдік қаржы дағдарыстары жағдайында теңгенің салыстырмалы тұрақтылығы мемлекеттің қаржы саясатының жүйелі жүргізілуімен байланысты.
Теңге күні
1997 жылдан бастап 15 қараша — ұлттық валютаның туған күні әрі қаржыгерлер күні ретінде атап өтіледі. Бұл күн — тәуелсіз Қазақстанның елеулі мерекелерінің бірі.
Теңгенің тарихы: орта ғасырдан бүгінге дейін
Ежелгі және ортағасырлық теңгелер
“Теңге” атауы орта ғасырлардан бастау алады. VIII–IX ғасырларда ру таңбалары бейнеленген теңгелер айналымда жүрген. XIV ғасырдың соңында Қазақстан аумағында Әмір Темірдің мәнеті қолданылған.
Сауда байланыстарының айғағы
XVI–XVII ғасырларда мыс тиындардың қолданыста болуы Қазақстанның Орта Азия мемлекеттерімен және Ресеймен сауда-саттық байланысын көрсетеді. Ерте заманда теңгелер Түркістан мен Тараздағы арнайы шеберханаларда соғылған.
Тілдік із
Қазақ тіліндегі “теңге” атауының ықпалымен орыс тіліндегі “деньги” сөзі қалыптасты деген пікір бар. Бұл — аймақтық экономикалық ықпалдастықтың тілдегі көріністерінің бірі.
1993 жыл: ұлттық валютаны енгізу
Дизайн тобы және идея
1992 жылы ұлттық валютаның дизайнын әзірлеу үшін төрт адамнан құралған шығармашылық топ жасақталды. Теңгенің авторлары: Тимур Сүлейменов, Қайролла Ғабжалилов, Меңдібай Әлин, Ағымсалы Дүзелханов.
1992 жылғы 27 тамызда Ұлттық банк басқармасы теңге купюраларының үлгілерін бекітті. Алдыңғы бетінде әл-Фараби, Сүйінбай, Құрманғазы, Шоқан, Абай сияқты ұлы тұлғалардың бейнелері берілді. Артқы бетінде ою-өрнек, табиғат көрінісі және мемлекеттік рәміздер элементтері қолданылды.
Басып шығару және қорғаныс
1993 жылдың күзінде Қазақстан ТМД елдерінің ішінде соңғылардың бірі болып рубль аймағынан шықты. Алғашқы банкноттар Ұлыбританиядағы әйгілі Harrison and Sons фабрикасында басылып шықты.
Теңгеде заманауи технологияға сай көптеген қорғаныс белгілері қолданылды (шамамен 16-ға жуық), бұл ұлттық валютаның сенімділігін арттырды.
Ресми енгізілуі
1993 жылғы 12 қарашада Қазақстан Республикасында ұлттық валюта енгізу туралы Жарлыққа қол қойылды. Айналымға енгізу 15 қараша күні 08:00-де басталып, 20 қараша күні 20:00-де аяқталды. Бұл — ел өміріндегі тарихи бетбұрыс болды.
Өлең жолдары
Мен Теңгемін, теңгемін!
Қазақ деген елденмін.
Тәуелсіздік – тұғырым,
Жарқын менің ғұмырым!
Өлең жолдары
Теңге, теңге, теңгелер,
Теңге адамға дем берер.
Тіршіліктің арбасы,
Теңгеменен дөңгелер.
Банкнот пен монета: өндіріс және түрлері
Қайда шығарылады?
Ұлттық валюта банкнот және монета түрінде айналысқа енгізілді. Банкноттар — Ұлттық банктің банкнот фабрикасында, ал монеталар — Өскемен қаласындағы Монета сарайында шығарылады.
Монеталардың санаттары
- Инвестициялық монеталар — қымбат металдан дайындалып, инвестициялау мен жинақтауға арналған.
- Коллекциялық монеталар — мерейтойлық/ескерткіш, шектеулі тиражбен шығарылады.
- Айналыста жүретін монеталар — қолма-қол айналымға арналған, қымбат емес металдан жасалады.
1994 жылы қағаз тиындардың орнына 2, 5, 10, 20 және 50 номиналды жез монеталар шығарылды. Инвестициялық “Жібек жолы” монеталары 1996 жылғы 19 ақпаннан бастап айналымға енгізілді.
2006 жылғы үлгідегі банкноттар
ҚР Ұлттық Банкі 2006 жылғы үлгідегі 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10000 теңгелік банкноттарды айналымға шығарды. Жаңа серияда қорғаныс жүйесі күшейтіліп, көркемдік-композициялық шешімдер жаңартылды.
Банкноттар дизайны: негізгі нышандар
200 теңге
- Негізгі бейнелер: Қазақстан картасының контуры, көлік және коммуникация саласына қатысты ғимарат, қанатты барыс.
- Артқы бет: қорғаныс саласына қатысты нысан және жайлау көрінісі.
- Жазулар: “Қазақстан Ұлттық Банкі”, жалған ақшаға қарсы ескерту мәтіні.
500 теңге
- Алдыңғы бет: Қазақстан картасының контуры, қаржы саласына қатысты ғимараттар.
- Артқы бет: теңіз үстіндегі шағала бейнесі.
- Белгілер: номиналдың цифрлық және әріптік көрсетілімі.
1000 теңге
- Алдыңғы бет: Қазақстан картасы, Президент мәдени орталығы.
- Артқы бет: таулы өлке көрінісі.
- Қорғаныс мәтіні: жалған ақша жасауға қарсы ескерту.
2000 теңге
- Алдыңғы бет: Алматыдағы Абай атындағы опера театры.
- Артқы бет: тау өзені.
- Белгілер: номиналдың цифрлық/әріптік көрсетілімі, қорғаныс ескертуі.
5000 теңге
- Алдыңғы бет: Ақорда резиденциясы.
- Артқы бет: каньондар көрінісі.
- Қорғаныс: жалған ақшаға қарсы ескерту және қорғаныс элементтері.
10000 теңге
- Өлшемі: 149 × 79 мм
- Басым түсі: күлгін-көк
- Бет жағы: “Қазақ Елі” монументі, көгершін, мемлекеттік елтаңба мен ту.
- Сырт жағы: Ақорда, Қазақстан картасының пішіні, номинал белгілері.
Ортақ идея
Жаңа сериядағы банкноттарда мемлекеттілік, бейбітшілік, тарихи сабақтастық және елдің заманауи келбеті композициялық түрде біріктірілген. Ашық алақан бейнесі — бейбіт ниеттің нышаны ретінде түсіндіріледі.
Интеллектуалдық сайыс: “Теңге — ұлттық табыстың кепілі”
Ереже
Сынып екі топқа бөлінеді. Әр дұрыс жауап үшін топ қоржынына “ақша” беріледі. Сабақ соңында ақшасы көп топ жеңімпаз атанады.
Ұран
Жеңістерден көріну — ұранымыз!
Көңілді және тапқыр ұлан бәрі
Өнерлерін ортаға шығармақшы,
Сахнамызда тиын және табыс қырандары.
I кезең: “Ұшқыр ой — ұтымды жауап”
- 16 желтоқсан қандай мереке?
- Қазақстанда тәуелсіздік туралы заң қашан қабылданды?
- Тәуелсіздік белгілерін атаңдар.
- Конституция қай жылы қабылданды?
- Қазақ тілі қай жылы мемлекеттік мәртебе алды?
- Қазақстан Республикасының рәміздері қай жылы қабылданды?
- Тудың авторы кім?
- Елтаңбаның авторлары кім?
- Жаңа әнұранның сөзін және әнін кім жазды?
- Жаңа әнұран алғаш рет қайда орындалды?
- Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы қай жылы қабылданды?
Әр елде — өз валютасы (мысалдар)
Топ: “Табыс”
- Италия — лира
- Куба — песо
- Үндістан — рупия
- Иран — риал
- Қырғызстан — сом
- Ресей — рубль
- Германия — марка
- АҚШ — доллар
Топ: “Тиын”
- Ұлыбритания — фунт
- Украина — гривна
- Қытай — юань
- Әзербайжан — манат
- Өзбекстан — сум
- Түркия — лира
- Латвия — лат
- Жапония — иена
Ескерту: Кейбір мемлекеттерде валюталар тарихи кезеңдерге қарай өзгеруі мүмкін.
Жағдаяттық тапсырмалар
Топ: “Табыс”
- Оқулық жетіспейді. Базардағы баға — 800 теңге. Анаң ескі, жыртық оқулық тауып әкелді. Сен оны ұстағың келмейді. Не істейсің?
- Екі ініңді балабақшадан алып қайттың. Қолыңда 60 теңге бар: балмұздақ — 60, 3 алма — 60, сағыз — 60. Қайсысын таңдайсың? Неліктен?
Топ: “Тиын”
- Былтырғы етігің өзіңе шақ, жыртық емес, бірақ ескі. Әкең айлық әлі алмағанын айтты. Қандай шешім қабылдайсың?
- Циркке билет — 300 теңге. Сонымен бірге информатика оқулығы да 300 теңге, алмасаң сабаққа қиын. Қайсысын таңдайсың? Неге?
Сергіту сәті
“Теңге алу” ойыны.
Шығармашылық тапсырма
“Менің қиялымдағы теңгем” — оқушылар өздері салып келген теңге үлгілерін қорғайды.
II кезең: “Кім жүйрік?”
Әр топтан топ басшысы 1 минут ішінде қысқа сұрақтарға жауап береді (мысалы: валюта, номинал, инфляция, бартер, инвестиция ұғымдары).
Қорытынды тапсырма
Кітаптан “ағаш бәйтерек” жасап, оны жиналған “ақшамен” безендіру. Негізгі ой: ақша еңбекпен және біліммен келеді. Жеңімпаздарды марапаттау, жиналған ұпай-ақшаға сай “сатып алу” арқылы нәтижені бекіту.
Тәуелсіздік пен теңге: ортақ мән
Тәрбиелік түйін
Біздің Отанымыз — егемен, тәуелсіз Қазақстан. Көпұлтты елімізде әрбір азамат туған жерін жанындай сүйіп, көк байрағын биік ұстауды мақтаныш етеді. Тәуелсіздікті көздің қарашығындай сақтау — ортақ парыз.
Мың жаса, тәуелсіз Қазақ елі!
Мұғалімнің қорытынды сөзі
Тәуелсіздік пен ұлттық валюта — ажырамас ұғымдар. Теңгенің орнықты болуы және қаржы жүйесінің тұрақтылығы мемлекеттің тәуелсіздігін нығайта түседі. Біз — жас мемлекет болсақ та, аз уақыт ішінде көптеген жетістікке жеттік. Алда әлі талай асар асу, алар белес бар.
Бірлігі мен ынтымағы жарасқан еліміздің көк байрағы биіктей берсін, тәуелсіздік таңы арайлап ата берсін! Баршаңызға зор денсаулық пен бейбіт өмір тілейміз.
Нәтиже
Еліміздің экономикасын дамытатын, икемді әрі ұқыпты тұлға болуға ұмтыламыз.