Қазақша рефераттар

Жасуша орталығы - домалақ дене

Жасуша туралы түсінік

Жасуша (клетка, cellula) — ағзаның ең кіші құрылымдық бірлігі. Жасушаны зерттейтін ғылым — гистология. Жасушалар барлық жануарлар мен өсімдіктердің құрылысы, дамуы және тіршілік әрекетінің негізін құрайды.

Жасуша теориясының негізін қалаған ғалым — неміс зерттеушісі Т. Шванн (1810–1882). Ол 1839 жылы жануар ағзасының негізгі құрылымдық бірлігі — жасуша екенін дәлелдеді.

Жасушалардың пішіні мен мөлшері

Жасушалардың түрі мен пішіні әртүрлі болады: сопақ, домалақ, таяқша тәрізді және басқа да пішіндер кездеседі. Мөлшері шамамен 3–7 мкм-ден 200 мкм-ге дейін жетуі мүмкін. Ағзадағы ең ірі жасушаларға жыныс жасушалары жатады.

Жасушаның негізгі бөліктері

Жасуша негізінен цитоплазма мен ядродан тұрады.

Ядро (nucleus)

Ядро — жасушаның негізгі бөлігі; көбіне жасушаның ортасында орналасады. Ядро біреу немесе бірнешеу болуы мүмкін, алайда көп жағдайда жасуша бір ядролы болады.

  • Пішіні: домалақ, сопақ, таяқша тәрізді және т.б.; пішін жасушаның қызметіне байланысты өзгеруі мүмкін.
  • Құрамында ДНҚ (дезоксирибонуклеин қышқылы) болады; онда тұқымқуалаушылық ақпарат — гендер сақталады.

Ядро құрамына кариоплазма (ядро сұйықтығы), ядро қабығы және ядрошық кіреді.

Кариоплазма су, қарапайым ақуыздар, ДНҚ және калий, кальций, магний иондарынан тұрады.

Ядрошық — жасушаның тығыз бөліктерінің бірі; құрамында РНҚ, ДНҚ және ақуыздар болады.

Ядро қабығы ядроны цитоплазмадан бөліп тұрады.

Цитоплазма

Цитоплазма — жасушаның негізгі бөлігі. Оның құрамына гиалоплазма, органеллалар және кіріспелер кіреді.

Гиалоплазма атауы гректің “шыны” деген сөзінен шыққан; ол цитоплазманың негізгі ортасын құрайды және тұрақты органеллалардың орналасуына жағдай жасайды.

Органеллалар және олардың қызметі

Органеллалар ядро мен цитоплазманың өзара байланысын қамтамасыз етіп, жасушаның қалыпты қызметіне жағдай туғызады. Негізгі органеллаларға митохондриялар, эндоплазмалық тор, Гольджи аппараты, жасуша орталығы және лизосомалар жатады.

  • Эндоплазмалық тор — ақуыз синтезіне қатысады.
  • Митохондриялар — протеиндер мен ферменттерге бай; негізінен жасушаның энергия көзі болып саналады.
  • Жасуша орталығы — домалақ құрылым; ішінде екі тығыз дене — центриольдер болады.
  • Лизосомалар — жасушада фагоцитоз қызметін атқарады; олар лимфоциттерде, моноциттерде, бауыр мен жіңішке ішек жасушаларында көп кездеседі.
  • Гольджи аппараты — 1898 жылы итальяндық ғалым Камило Гольджи жүйке жасушаларынан сипаттаған құрылым; барлық жасушаларда кездеседі. Оның жасушадағы қызметі толық анықталмаған.

Цитоплазманың химиялық құрамы

Цитоплазмада органеллалармен қатар ақуыздар, майлар, көмірсулар, нуклеин қышқылдары, ферменттер, бейорганикалық заттар, су және липидтер болады.

Ақуыз

5–8%

Көмірсу

1–5%

Май

5–9%

Су

75–85%

Бейорганикалық заттар

Бейорганикалық заттарға калий мен магний тұздары және басқа минералдық компоненттер жатады.

Негізгі биологиялық маңызы

Ақуыздар жасушада су-тұз теңгерімін, осмостық қысымды және электрлік зарядты сақтауға қатысады. Нуклеин қышқылдары ақуыз биосинтезіне қатысып, ағзаның дамуы мен өсуінің, сондай-ақ тұқымқуалаушылық белгілердің сақталуын қамтамасыз етеді.

Дерек көзі

Дерек көзі: көрсетілмеген.