Кітап - сарқылмас рухани байлық
Сабақтың тақырыбы
Кітап — сарқылмайтын рухани байлық
Кіріспе
Тәуелсіздік күні — ел рухын көтеріп, бірлік пен жауапкершілікті терең сезіндіретін қастерлі мереке. Осындай мағыналы күні кітаптың қадірін қайта бағамдау — болашаққа бағытталған игі қадам.
Жазу-сызу пайда болғаннан бері кітап кәусар бұлақтай адамзаттың рухани шөлін қандырып келеді. Ол — қоғамды дамытатын қуатты құрал ғана емес, кейінгі ұрпаққа өшпес із қалдыратын құнды мұра. Әр дәуір өз болмысын, ой-қазынасын, тәжірибесін кітап арқылы аманаттап отырған.
Маңызды ой
Компьютер мен интернеттің мүмкіндігі зор. Бірақ көркем әдебиетке қызығушылықты цифрлық әлемге жұтқызып алмау — мәдениет пен ойлау тереңдігін сақтаудың кепілі.
Халық даналығы «Білімнің бастауы — кітап» дейді. Абайдың «Артық ғылым — кітапта» деуі де осыны айқындай түседі. Ал Шекспир кітаптың қадірін «тақтан да қымбат» деп бағалаған. Расында, кітап — заманалар толқынында тербеліп, қымбат қазынасын ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келе жатқан ой кемесі.
І бөлім
Тарих тағылымы: оқушылар ізденісі
- Кітаптың шығу тарихы
- Баспахана өндірісінің пайда болуы
- Алғашқы кітапханалар
- Оқудың мәдениеті
ІІ бөлім
Тәуелсіз елдің білімді ұрпақтары
- «Кітаптар сыр шертеді» ойыны
- «Жеті жұрттың тілін біл» тапсырмасы
ІІІ бөлім
Қорытынды және өнер
- Күй: «Ата толғауы»
- Ән: «Бұлқынды жүрек»
- Хор: «Қазақстаным»
І бөлім. Тарих тағылымы
Кітап! Сен — адамзаттың жақын досы. Ел мұңы, өмір сыры, ақын жыры — бәрі сенің беттеріңде таңбаланған.
Кітаптың шығу тарихы
«Кітап» сөзі араб тілінен аударғанда «жазба» деген мағына береді. Түркі тілдерінде «дәптер», «жазба басылым» ұғымдарымен сабақтас. Кітап — өмір айнасы, замана сыры, тарих шежіресі әрі оқу мен тәрбиенің сенімді құралы.
Ежелгі материалдар
- Папирус: Мысырда су өсімдігінен жасалып, шиыршық түрінде сақталған.
- Пергамент: мал терісінен жасалған жазу материалы (бұзау, лақ, қозы т.б.).
- Саз тақтайшалар: Месопотамияда қолданылған, кейін кітапхана қорына айналған.
- Қайың қабығы: Ресейде IX ғасыр шамасында кең тараған.
Қағаздың пайда болуы
Қағазды қытай ғалымы Цай Лунь ойлап тапқан. Бамбук талшықтарын суға езіп, жабысқақ қоспа жасап, жұқалап жайып кептіру арқылы жұмсақ материал алынған.
Орта ғасырларда кітаптар монастырьларда қолмен көшіріліп жазылды. Ал кітап баспасын өндірістік деңгейге көтерген тұлға — XV ғасырдағы неміс өнертапқышы Иоганн Гутенберг.
Алғашқы басылымдар туралы
- Гутенберг Інжілі: 1454 жылы жарық көрді.
- Орыс баспа кітабы «Апостол»: 1564 жылы 1 наурызда Иван Федоров басып шығарды.
- Тұңғыш қазақша кітаптар: 1800 жылдары жарық көре бастады.
Баспахана өндірісі қашан пайда болды?
Кітап шығару ісі өте ерте кезеңдерден бастау алады. Мәселен, Қытайда шамамен 868 жылы басылып шыққан кітаптың табылуы — соның дәлелі. Ол кезде ксилография (ағаш қалыппен басу) тәсілі қолданылды: бір қалыппен көп көшірме жасауға болады, алайда әр жаңа кітап үшін жаңа қалып дайындау қажет еді.
Баспахананың негізгі төрт құрамдас бөлігі бар: теру қалыбы, басу станогы, бояу, қағаз. Осы элементтерді өндірістік деңгейде жүйелеп, біртұтас технологиялық үдеріске айналдырған — Иоганн Гутенберг. Ол металл әріп құюға лайықты матрица жасап, шрифті жетілдірді, нәтижесінде кітапты тез әрі сапалы көп данамен басып шығару мүмкін болды.
Кітап — өткеннің өсиетін жеткізіп, бүгінмен сырласып, келешекке жол сілтейтін үнсіз ұстаз.
Кітапхана қашан пайда болған?
Адамзат кітапхананың пайдасын ерте түсінген. Алғашқы кітапханалардың тамыры шамамен сегіз мың жыл бұрын пайда болған қор сақтау дәстүрлерімен сабақтас. Месопотамияда мәтіндер саз тақтайшаларға түсіріліп, сарайларда сақталып, тақырып бойынша сұрыпталған.
Египетте жазулар папирус шиыршықтарына түсірілді. Біздің дәуірімізге дейінгі 332 жылы Александр Македонский негізін қалаған Александрия кітапханасы мыңдаған папирусты сақтаған. Б.э. IV ғасырында Римде көпшілікке арналған 28 кітапхана жұмыс істеген. Орта ғасырларда кітапханалар монастырьлар мен университеттер жанынан ашылып, кітаптарды ұрлықтан сақтау үшін қабырғаға шынжырлап қою тәжірибесі де болған.
Қазіргі деректер (мәлімет ретінде)
- Дүние жүзінде 569,6 мыңға жуық кітапхана бар.
- Ең көп кітапхана: Еуропа (440 мыңнан астам), Солтүстік Америка (125 мыңнан астам).
- Ең аз: Африка (шамамен 1,2 мың бөлімше).
Қазақстандағы маңызды дерек
Семей қаласындағы Абай атындағы ғылыми-әмбебап кітапхана 1883 жылы құрылған және Қазақстандағы ең алғашқы кітапханалардың бірі саналады.
Кітапты қолға ұстамаудан өткен ақыл-ой сорақылығы жоқ: кітап — ойды тәртіпке келтіретін, сананы сергітетін рухани тірек.
Кітап оқудың да сыры бар
Оқушы оқу бағдарламасын толық меңгеруі үшін әртүрлі мәтіндерді көп оқуы қажет. Сондықтан жылдам оқу дағдысын дамыту маңызды. Ересек адам орта есеппен минутына 180–250 сөз оқиды, ал зерттеушілер бұл көрсеткішті 400–600 сөзге дейін жеткізуге болатынын айтады. Алайда мәселе сөз санында емес: ең маңыздысы — нені, қалай және не үшін оқитынымыз.
Таңдау мәдениеті
Сэр Генри Ирвинг сүйікті 100 кітабының ішінде Библия мен Шекспир шығармаларын бірінші орынға қойған.
Оқығаның — айна
Гете адамды оқыған кітаптарына қарап бағалаған.
Сөздік — серік
Марк Твен әрдайым өзімен бірге сөздік алып жүрген: сөздік шешендік қабілетті қалыптастыруға көмектеседі.
Кітаптың әсері
Зерттеулерге сүйенсек, кітап оқу жүйкені тыныштандыруда өте тиімді: ашулы адам 6 минут кітап оқығаннан кейін 68% сабасына түскен. Музыканың әсері 61% деңгейінде болған.
Өмірде ешкімнен және ештеңеден тәуелсіз болу үшін ақыл, білім және талап қажет.
ІІ бөлім. Тәуелсіз елдің білімді ұрпақтары
«Кітаптар сыр шертеді» бөлімінде оқушылар ұяшық таңдау арқылы белгілі жазушылар мен ойшылдар туралы қысқаша мәлімет беріп, оқыған кітаптарынан әсер бөліседі.
Тұлғалар мен еңбектер
-
Қорқыт ата
Сырлы әлемнің символы, түркі руханиятының терең тамыры.
-
Мұхтар Омарханұлы Әуезов
Ұлы жазушы, ғалым, қоғам қайраткері. Негізгі туындылары: «Абай жолы», «Қараш-Қараш оқиғасы», «Еңлік-Кебек», «Көксерек».
«Абай жолы» роман-эпопеясы үшін 1959 жылы Лениндік сыйлықтың лауреаты атанды; шығарма әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.
-
Н. Ә. Назарбаев еңбектері
Еңбектері негізгі әлем тілдеріне аударылған. «Қазақстандық жол» кітабы 2006 жылы жарық көрді.
Ерлік, ой және көркемдік
-
Бауыржан Момышұлы
Даңқты қолбасшы, жазушы. Еңбектері: «Офицер жазбалары», «Артымызда — Москва», «Генерал Панфилов», «Ұшқан ұя», «Соғыс психологиясы», «Қанмен жазылған кітап» және т.б.
«Ұшқан ұя» кітабы үшін Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанды.
-
Сәкен Жүнісов
Қазақ әдебиетінің алтын қорына енген қаламгер. Романдары: «Ақан сері», «Жапандағы жалғыз үй». Пьесалары: «Ажар мен ажал», «Тұтқындар», «Қызым, саған айтам», «Жаралы гүлдер», «Қос анар» және т.б.
«Аманай мен Заманай» повесінде XX ғасырдың 30-жылдарындағы тарихи дүрбелең, ел тағдыры, жат жерге ауған ауылдың ауыр тіршілігі суреттеледі.
«Жеті жұрттың тілін біл» тапсырмасы
Қанатты сөздердегі жасырын сөзді тауып, оны үш тілде айту (қазақша, орысша, ағылшынша) — тілдік қорды кеңейтіп, ойды нақты жеткізуге үйретеді.
Үш тілдегі тірек сөздер
Дос
друг
friend
Тіл
язык
language
Кітап
книга
book
Мектеп
школа
school
Оқу
читать
read
Ине
иголка
needle
Қорытынды
Мағжан Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін» деген сөзін бағдар етсек, ұлтымыздың болашағы — бүгінгі жастардың қолында. Жастардың рухани сауаттылығы мықты болса, ұлттың ұлағаты да мәңгі сақталады.
Еліне тірек болып, өткеннің аманатын түгендеп, келешектің мерейін үстем ететін Тәуелсіз Қазақстанның азаматтары білім көгіне самғай берсін.
Тілек
Тәуелсіздік күні құтты болсын! Елімізде қашанда татулық пен бірлік орнап, көк байрағымыз көгілдір аспанда желбірей берсін. Әр отбасыға денсаулық, құт-береке, амандық тілейміз. Тәуелсіздігіміз тұғырлы, еліміз еңселі болсын!
№1 орта мектеп
Бекжанова М. Ш.