Арнау жырларымен аты шыққан Үмбетей жырларының дені толғау

Үмбетей жырау: дәуір шындығын жырлаған тұлға

Үмбетей Тілеуұлы шамамен 1697 жылдары қазіргі Ерейментау өңірінде дүниеге келген. Әкесі Тілеу — қаһармандық жырларды, көне аңыздарды, шешендік сөздер мен қиссаларды жетік білетін шежіре, халықтың музыка өнерінен мол хабардар шебер қобызшы, ел ішінде абыз атанған кісі. Үмбетейдің өмірдегі де, өнердегі де мектебі — өз әкесі; ұстаздары — сол дәуірдің көнекөз, сөзге жүйрік қариялары.

Ақындық қабілеті ерте танылған Үмбетей ауыл арасында ғана емес, кең жұртқа да өзіндік өрнегімен тез танылады. Жоңғар шапқыншылығы тұсында ол атқа қонып, найзасын да, жалынды жырын да қатар сермеген жырау ретінде халық құрметіне бөленеді. Сыртқы жаулармен күресте аты шыққан батырларды мадақтау — оның өзекті тақырыптарының бірі.

Бұхар жыраумен рухтас байланыс

Үмбетей — Бұхар жыраудың замандасы әрі тілектес-ниеттес ең жақын достарының бірі, XVIII ғасырдағы ең атақты ірі жыраулардың санатында. Ол өзі куә болған тарихи оқиғаларды дәл, нанымды жеткізе жырлаған. Бұл қырын әсіресе Бөгенбай батырды жоқтауынан және оның дүниеден өткенін Абылай ханға естіртуінен анық байқаймыз.

Үмбетейдің жыраулық шеберлігін Шәкәрім Құдайбердіұлы да ерекше сипаттайды. Ал Мағжан Жұмабаев «Батыр Баян» дастанында Қарабұжыр атанған Үмбетейді әрі ақын, әрі батыр ретінде мадақтайды. Мұндағы Қарабұжыр — Үмбетей жыраудың лақап аты.

Қанатты сөздің қуаты: ел бірлігін сақтау

Шешендік сөздің салмағын білетін қас жырау қара қылды қақ жарып, қаһарлы қылыш ала алмаған қамалды да қанатты сөзбен алуға болатынын дәлелдейді. Дәстүрлі дерекке сүйенсек, ол Қаз дауысты Қазыбектің ұлы Бекболат би мен Абылай ханды бір ауыз сөзбен тоқтатып, ел бірлігін сақтауға ықпал еткен.

Бөгенбай батыр және Үмбетей жыры

Үмбетей жыраудың есімі көп жағдайда Қанжығалы қарт Бөгенбаймен қатар аталады. Үмбетейдің арнау өлеңдерімен аты шықса да, шығармаларының дені — толғаулар. Ол Бөгенбайдың 1708 жылы 30 мың қол бастап, елдің берекесін алған казак-орыстарды талқандап, Еділден әрі асыра қуғанын төмендегідей өрнектейді:

Қарақұм құрылтайында қазақ жүздерінің күш біріктіруі нәтижесінде Бөгенбай бастаған халық жасағы 1711 жылғы жоңғарлармен соғыста зор жеңіске жетеді. Осы жеңіс те Үмбетей жырларына арқау болады. Бұдан кейін жоңғарлар 1723 жылға дейін қайта бас көтере қоймайды.

Ақтабан шұбырынды және азаттық жолындағы шайқастар

Есін жиған жоңғарлар араға он үш жыл салып, бейқам жатқан қазақ еліне тұтқиылдан шабуыл жасайды. Орта жүздің Торғай, Есіл, Тобыл өзендерін бойлай Қаратау бекеттерінен жайлауға көшу сәтін пайдаланып, найман, керей, үйсін, шапырашты руларының жерін басып алып, жұртты босқынға айналдырады. Бір мезгілде Кіші жүзге, Еділ бойына Аюке хан бастаған қалмақтар шауып, ел екі жақтан қыспаққа түседі. Осылайша халық «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған зұлматты бастан өткереді.

Орта жүзден Бөгенбай жасақ жиып, Бұланты мен Бөлеңті өзендерінің бойында жауды ойсырата жеңеді. Бұл өңір кейін «Қалмақ қырған» аталады. Осы жорықтарға Үмбетей жырау бастан-аяқ қатысып, батырлардың ерлігін жыр өзегіне айналдырады.

1733 жылғы жорық және Абылай есімінің танылуы

1733 жылы Уса-Серен бастаған қалың қол қазақ жеріне аттанып, Қара Ертіс арқылы Зайсанға жетеді; одан әрі Аягөз, Қарқаралы, Баянауыл тауларын бойлай Ерейментауға келеді. Орта жүз қолы Мұзбелге жиналып, екі жақ Өлеңті өзені мен Кәрітау аралығындағы жалпақ аңғарда беттеседі. Дәстүр бойынша жекпе-жек басталып, алғашқы екі ретте қалмақ батырлары басым түсіп, қазақтардың сағы сынады.

Осы тұста Аңырақайдан бері Бөгенбай қасында жүрген Сабалақ жекпе-жекке шығып, Галдан Цереннің үлкен баласы Сары-Манжа (Шарыш) қаза табады. Сабалақ жауға «Абылайлап» шауып, өзінің шын аты Әбілмансұр екенін жария етеді. Жеңіспен оралған сарбаздарды Орта жүз жұрты қуанышпен қарсы алады. Баянауылдағы Сабындыкөл маңында Абыз бен Шомақ 90 ту бие сойып, жеңіс тойын жасайды. Жиналған жұрт Әбілмансұрды Абылай атап, келесі 1734 жылы хан көтеруге уағдаласады.

Қытаймен келісім: елдік мүдде жолындағы қызмет

Абылай ханның тапсырмасымен Үмбетей жырау 1761 жылы Абылайдың Әділ атты ұлымен бірге Қытайға келісім жасауға барады. Осы сапар арқылы Қазақ елі мен Қытай арасындағы бейбіт қатынасты нығайтуға үлес қосады.

Бөгенбайдың қазасын естірту: дәстүр мен шеберлік

Үмбетейдің Бөгенбайға арналған екі ұзақ жыры бар: бірі — жоқтау, екіншісі — Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту. Бөгенбай — жоңғарға қарсы күрестің бас қаһарманы, әулетті батыр, атақты қолбасшы; ел үшін сіңірген еңбегімен халық жүрегінен орын алған тұлға. Үмбетей жырау оның бейнесін жырында шебер сомдайды.

Естірту — бұрыннан өнер саналған дәстүр. Қайғылы хабарды жеткізуші әдетте бірден айтпай, алыстан орағытып, тұспалдап сөйлеп, тыңдаушыны ауыр хабарға дайындайды. Үмбетей де осы салтты сақтап, әуелі Абылайдың да, халықтың да басынан өткен қилы күндерді толғайды; дүниенің өткіншілігін еске салады; «бір батыр кетсе, орнына бір батыр туады» деген жұбату айтады. Содан кейін ғана қаралы хабардың салмағын жеткізеді:

«Жантай батыр» қиссасы және «Шаңды жорық»

XVIII ғасырдағы қазақ ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі ретінде Үмбетей жыраудан бізге жеткен туындылардың ішіндегі шоқтығы биігі — «Жантай батыр» қиссасы. Дерек бойынша, Бапан би Тұраналыұлы Ерейменнің көрікті жері Күншалған баурайында отырған Үмбетейге сәлем беріп келіп, Сарыарқаны жат жұрттан тазарту, Ерейменге елді қондыру жайын сұрайды. Сонда Үмбетей домбырасының күйін келтіріп, жауап ретінде Жантай батырдың ерлігін баяндайды.

Жантай бастаған жасақ қалмақтарды Балқаш көлінің күнбатыс жағалауына дейін қуып жетеді. Үш күнге созылған кескілескен соғыста Жантай батыр қаза табады. 1771 жылғы бұл оқиға тарихта «Шаңды жорық» атауымен қалады. Осы соғыста Уақтан шыққан атақты батырлар Сары мен Баян да қаза табады. Үмбетей жырау ел үшін жанын қиған Жантайдың есімін жыры арқылы қазақ жадына орнықтырады; қиссада Досай, Атан, Үйсімбай сияқты ерлерді де жырға қосады.

Өсиет арқауы: адамгершілік пен ізгілік

Қожаберген жыраудың «Елім-ай» ән-өлеңінің авторы ретінде танылатыны белгілі. Сол Қожабергеннің жыл асында, яғни 1764 жылы Керей жайлауында Үмбетей көлемді толғау жыр шығарғаны айтылады. Жалпы, жырау толғауларында халықты адамгершілікке, ізгілікке, пенде баласына қиянат жасамауға шақырады.

Мұраның жетуі және жариялануы

Үмбетейдің өлең-жырларын шөбересі Бопы Кенжеғараұлы, Атқыбай Байкенжеұлы, шөпшегі Имақан Атқыбайұлы, Аманжол Әлжанұлы секілді ақындар ауызша жеткізіп, кейін қағазға түсіріп, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына тапсырған. «Алдаспан», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарында белгілі ғалымдар Ғалымжан Мұқатов пен Әлкей Марғұлан жинастырған нұсқалар жарияланған.