Тәжірибе жасай отырып, пәнге баулу
Семей қаласы, М. О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі
Жаратылыстану пән бірлестігінің оқытушысы: Музапарова Д. Б.
Химия ғажайыптары тұрмыста
Мақсаты
Үйірме сабақтарында тәжірибелер көрсетіп, қысқа есеп беру; пәнге қызығушылықты арттыру, ой-өрісті дамыту және тәжірибе арқылы химияға баулу.
Сабақ құрылымы
- Ұйымдастыру бөлімі
- Негізгі бөлім
Көрнекіліктер
Плакаттар, нақыл сөздер, химиялық құрылғылар, зертханалық ыдыстар.
Кіріспе
Құрметті оқушылар мен ұстаздар! Бүгін біз химия пәнінің әрі қызықты, әрі күрделі екенін тәжірибелер арқылы байқаймыз. Бастауышта 42 әріпті жаттасақ, химияда 110 элементті меңгереміз, реакция теңдеулерін жазуды үйренеміз. Ал ең қызығы — түрлі тәжірибелер жасап, күнделікті өмірдегі құбылыстардың сырын ашамыз.
Тәжірибелер
«Сиқырлы таяқша» тәжірибесі
Фарфор тостағаншаға алдын ала калий перманганаты мен концентрлі тұз қышқылы қосылады. Шыны таяқша тостағаншаға батырылып, спирт шамына жақындатылғанда шам өздігінен тұтанады.
Ескерту: Тәжірибелерді тек мұғалімнің бақылауымен және қауіпсіздік техникасын сақтай отырып орындаңыз. Концентрлі қышқылдар мен тотықтырғыштар қауіпті.
«Сүттің суға айналуы»
Кальций хлориді ерітіндісіне натрий карбонаты ерітіндісін қосқанда ақ тұнба түзіледі. Ал түзілген тұнбаға 20%-дық тұз қышқылын қосқанда «ақ сүт» көпіршіктеніп, түссіз мөлдір сұйықтыққа айналады. Көпіршіктену көмірқышқыл газының бөлінуімен түсіндіріледі.
1-қадам: тұнба түзілуі
CaCl2 + Na2CO3 → CaCO3↓ + 2NaCl
2-қадам: тұнбаның еруі
CaCO3 + 2HCl → CaCl2 + H2O + CO2↑
«Көрінбейтін бояу»
Фенолфталейннің 1%-дық ерітіндісіне батырылған қаламұшпен (немесе қаламмен) ақ қағазға сөз жазылады. Спирт буланған соң жазу байқалмайды. Тәжірибе кезінде қағазға бүріккішпен сода ерітіндісі шашылса, қызғылт түсті жазу пайда болады. Екінші бүріккішпен қышқыл ерітіндісі (тұз қышқылы немесе сірке қышқылы) шашылса, жазу қайтадан жойылады.
Бұл құбылыс фенолфталейннің қышқыл және сілтілік ортада түсін өзгертуіне байланысты. Фенолфталейннің орнына дәріханада сатылатын пурген ерітіндісін де қолдануға болады (пурген — фенолфталейн мен қант қоспасы). Сөздің орнына сурет салуға да болады.
«Ауыртпай жасалған операция»
Ақ халат киген оқушы тәжірибе үстеліне келіп: «Қазір мен сіздерге ауыртпай жасалатын операция көрсетемін. Операцияның жасалуы да, “жазылуы” да тез», — деп еріктіні шақырады. Еріктінің білегіне спирт жағып, «пышақты» дезинфекциялаған болады да, пышақтың сыртымен білегін кескендей қимыл жасайды. «Қан» пайда болады. Артынша суланған таза шүберекпен сүрткенде білегі қайтадан «тазарып», «жазылып» кетеді.
Құпиясы
Білегіне спирттің орнына 5%-дық темір(III) хлориді ерітіндісі жағылады. Ал «операция пышағы» калий роданиді (KCNS) ерітіндісіне батырылған болады. Екеуі әрекеттескенде қан тәрізді темір(III) роданиді түзіледі.
FeCl3 + 3KCNS → Fe(CNS)3 + 3KCl
«Зерек болсаң, шешіп көр» кезеңі
Бұл бөлімде 8 ұяшық ұсынылады. Әр ұяшықта есеп жасырылған. Әр есепті шығаруға 1 минут уақыт беріледі.
1-ұяшық
Массасы 8 г көмірқышқыл газының (қ. ж.) көлемін тап.
Жауабы: 4,032 л
2-ұяшық
3,5 моль көміртек(IV) оксидінің массасын тап.
Жауабы: 154 г
3-ұяшық
75 г азот(II) оксидінің алатын көлемін есепте (қ. ж.).
Жауабы: 56 л
4-ұяшық
1,5 л (қ. ж.) көмірқышқыл газындағы молекула санын тап.
Жауабы: 9,03 × 1023
5-ұяшық
Массасы 128 г күкірттің зат мөлшерін тап.
Жауабы: 4 моль
6-ұяшық
C + O2 → CO2 + 402 кДж теңдеуіне сүйеніп, түзілген ерітіндідегі еріген заттың үлесін тап.
Жауабы: 20%
8-ұяшық
6,2 кг фосфор жанғанда қанша грамм фосфор(V) оксиді түзіледі?
Жауабы: 14,2 г
Ескерту: Бастапқы мәтінде «8 ұяшық» делінгенімен, есептер тізімінде 7-ұяшық берілмеген. Осы нұсқада көрсетілген ұяшықтар бастапқы реттікпен сақталды.
Қорытынды
Тәжірибе — химияны түсінудің ең әсерлі жолы. Қарапайым реакциялар арқылы біз күнделікті тұрмыстағы құбылыстарды ғылыми тілмен түсіндіріп, қауіпсіздік ережелерін сақтай отырып зертханалық мәдениет қалыптастырамыз.