Есімше - етістіктің түрі
Алматы қаласы, Әуезов ауданы
№104 жалпы білім беретін мектеп
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларға есімше туралы түсінік қалыптастыру, есімшенің жасалуы мен түрлері туралы толық мәлімет беру.
Дамытушылық
Ой-өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігін және тіл мәдениетін дамыту; сөздік қорын байыту; сауаттылыққа баулу; ой-пікірін қалыптастыру.
Тәрбиелік
Адамгершілікке, адалдыққа және еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу.
- Кезекшінің мәлімдемесі.
- Журнал бойынша түгелдеу.
- Жаңа сабаққа психологиялық және оқу-құралдық дайындық.
II. Үй тапсырмасын сұрау
- 249-жаттығудың орындалуын дәптерлер арқылы тексеру.
- Өткен тақырып бойынша етістің түрлерін ережелер арқылы қайталау және семантикалық карта толтыру.
III. Жаңа сабақты түсіндіру
Бүгінгі сабақта есімше туралы түсінік беріліп, оның жасалуы мен түрлері түсіндіріледі.
Есімше — етістіктің ерекше түрі. Ол сөйлемде екі түрлі мәнде, екі түрлі қызметте қолданылады:
- Қосымшасыз келіп, «қандай? қай?» сұрақтарына жауап беріп, анықтауыш қызметін атқарады.
- «кім? не?» сұрақтарына жауап беріп, бастауыш немесе баяндауыш қызметін атқара алады.
«Көрген кезде жазық жоқ» — көрген (анықтауыш).
«Көрмес түйені де көрмес» — бірінші көрмес (бастауыш), соңғы көрмес (баяндауыш).
Бастауыш немесе анықтауыш қызметіндегі есімшелер есім сөздерше түрленеді: айтарың, естімегім.
Сонымен бірге есімше жіктеліп келіп, қимыл-іс-әрекетті белгілі бір шаққа қатысты білдіреді де, сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарады.
Мысалы: «Сұлтан Бейбарыс бағана кетіп қалған». Мұндағы кетіп қалған — есімше тұлғасында, III жақта беріліп, өткен шақтағы әрекетті білдіріп тұр.
Бұл — есімшенің етістікке тән қасиеті: белгілі бір шақты білдіруі және жіктеліп баяндауыш қызметін атқаруы.
Есімшенің жасалуы мен түрлері
Есімше етістіктің негізгі және туынды түбірлеріне, сондай-ақ етіс және болымсыз етістік тұлғаларына арнайы жұрнақтар жалғану арқылы жасалады.
1) Өткен шақ есімше: -қан, -ған, -кен, -ген
Мысалдар: алған, бермеген. Соңғы дыбысы дауысты, үнді немесе ұяң болса: жуан буыннан кейін -ған, жіңішке буыннан кейін -ген. Қатаң дыбысқа біткен сөзге: жуаннан кейін -қан, жіңішкеден кейін -кен.
2) Болжалды келер шақ есімше: -ар, -ер, -р; болымсыздан кейін -с
Мысалдар: барар, көрер. Дауыссызға біткен сөзге: жуаннан кейін -ар, жіңішкеден кейін -ер. Дауыстыға біткен сөзге -р жалғанады. Болымсыз тұлғадан кейін -с жалғанады.
3) Мақсатты келер шақ есімше: -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек
Мысалдар: бармақ, келмек. Соңғы дыбысы дауысты немесе ауыз жолды үнді (л, р, у, й) болса: жуаннан кейін -мақ, жіңішкеден кейін -мек. Мұрын жолды үнді (м, н, ң) немесе ұяң болса: жуаннан кейін -бақ, жіңішкеден кейін -бек. Қатаңға біткен сөзге: жуаннан кейін -пақ, жіңішкеден кейін -пек.
Ескерту: бұл жұрнақ етістіктің болымсыз тұлғасына жалғанбайды.
4) Ауыспалы өткен шақ есімше: -атын, -етін, -йтын, -йтін
Мысалдар: баратын, қарайтын. Бұл қосымша тарихи тұрғыдан -тын/-тін бөлегі мен тұрған көмекші етістігінің ықшамдалуынан қалыптасқан: бара тұрған → баратұғын → баратын.
Болымсыздық мағына есімше тұлғаларына емес, жоқ сөздері тіркесу арқылы да беріледі: барған емес, бармақ емес. Жоқ сөзі -ған/-ген/-қан/-кен тұлғалы есімшемен ғана тіркеседі: барған жоқ.
IV. Жаңа сабақты меңгеру
Оқулықпен жұмыс: 250-жаттығу
Тапсырма: мәтінді көшіріп, есімшелерді табыңдар. Олардың түбірі мен қосымшасын ажыратып айтыңдар.
| Есімше | Шақ | Жақ | Жұрнақ |
|---|---|---|---|
| Келген | Өткен шақ | III жақ | -ген |
| Қонған | Өткен шақ | III жақ | -ған |
| Тараған | Өткен шақ | III жақ | -ған |
| Жиылған | Өткен шақ | III жақ | -ған |
| Пісіліп жататын | Ауыспалы өткен шақ | III жақ | -атын |
| Өткен | Өткен шақ | III жақ | -ген/-кен (-ған тұлғалы топ) |
| Арнаған | Өткен шақ | III жақ | -ған |
| Емген | Өткен шақ | III жақ | -ген |
| Болатын | Ауыспалы өткен шақ | III жақ | -атын |
251-жаттығу
Тапсырма: қарамен жазылған есімшелердің қай жұрнақтар арқылы жасалғанын және мағынасын түсіндіріңдер.
Болар: түбірі бол, жұрнағы -ар — болжалды келер шақ.
Түсінбейтін: түбірі түсін, болымсыздық жұрнағы -бе, есімше жұрнағы -йтін — ауыспалы өткен шақ мәні.
Мал қимайтын: түбірі қи, болымсыздық жұрнағы -ма, есімше жұрнағы -йтын — ауыспалы өткен шақ мәні.
Айтқаның: түбірі айт, есімше жұрнағы -қан — өткен шақ; тәуелдік жалғауы -ың (II жақ).
Айтпаған: түбірі айт, болымсыздық жұрнағы -па, есімше жұрнағы -ған — өткен шақ.
Қалағандарың: түбірі қала, есімше жұрнағы -ған — өткен шақ; көптік жалғауы -дар; тәуелдік жалғауы -ың (II жақ).
Келмеген: түбірі кел, болымсыздық жұрнағы -ме, есімше жұрнағы -ген — өткен шақ.
Сенбеген: түбірі сен, болымсыздық жұрнағы -бе, есімше жұрнағы -ген — өткен шақ.
V. Жаңа сабақты бекіту
«Түймедақ» ойыны (3 минут)
Әр топ бір етістікті таңдап, оған есімшенің барлық жұрнақтарын жалғау арқылы түймедақ гүлінің күлтелерін толтырады.
«Бағдаршам» әдісі (2 минут)
Оқушылар сабақты өз бағалауымен белгілеу үшін бір түсті стикер таңдап көрсетеді:
- Жасыл — сабақты жақсы түсіндім, жоғары деңгей.
- Сары — орташа деңгей, толық түсінбедім.
- Қызыл — түсінбедім, төмен деңгей.
VI. Үйге тапсырма
252-жаттығу
Құрамында есімше кездесетін 5 сөйлемнен тұратын мәтін құрастырыңдар. Есімшелерге тұлғалық талдау жасаңдар.
Қосымша тапсырма
Құрамында есімше сөз бар 3 мақал-мәтел тауып жазыңдар. Есімшелердің мағынасын түсіндіріңдер.
VII. Бағалау
Оқушылардың сабаққа қатысуы, тапсырмаларды орындауы, топтық жұмысқа үлесі және өзін-өзі бағалау нәтижелері бойынша қорытынды баға қойылады.
Ескерту: мәтін редакцияланып, орфографиясы мен тыныс белгілері түзетілді; мазмұны сақталып, құрылымы блог форматында ықшамдалып берілді.