Байқоңыр - ғарыш айнасы Сабақтың мақсаты
12 сәуір: Ғарышқа жол ашқан күн
12 сәуір — Дүниежүзілік космонавтика және авиация күні. Бұл күн адамзат тарихындағы ең үлкен серпілістердің бірі — ғарышқа алғашқы қадамды еске салады. Сол тарихи соқпақтың бастауы қазақ жеріндегі Байқоңырдан өрілді.
Тарихтың қатал кезеңдері мен алмағайып дәуірлерінен өткен халқымыз үшін тәуелсіздік — ең үлкен олжа болса, ғарышқа қазақ ұландарының самғауы — рух пен арманның орындалуы.
Ғарыш тарихының қысқа хронологиясы
Ғарышқа апарар жол бір күнде салынған жоқ. Әр жыл — ізденіс, тәжірибе және тәуекел.
1957 жыл, 4 қазан
Тарихи бастау
Жердің алғашқы жасанды серігі ұшырылып, ғарыш дәуірі ресми түрде басталды. Кейін серікпен бірге Лайка атты ит те ғарышқа жіберілді.
1959 жыл, 12 қыркүйек
Айға бағытталған қадам
Айға қарай зымыран ұшырылып, адамзаттың назарын өзге аспан денелерін зерттеуге бұрды.
1961 жыл, 12 сәуір
Алғашқы адам ғарышта
Юрий Гагарин Байқоңырдан ғарышқа ұшырылды. Ұшу ұзақтығы — 108 минут. Ол кезде Гагарин 27 жаста еді.
1963 жыл, 16 шілде
Алғашқы әйел ғарышкер
Валентина Терешкова ғарышқа ұшты. Ғарыш кемелері ұшатын айлақ Қазақстан аумағындағы Байқоңырда орналасқан болатын.
1969 жыл, 16 шілде
Айға сапар дәуірі
Бұл кезеңде адамзат Айға сапарға аттанды. Ұшу алдындағы дайындықтың қаншалықты ұзақ әрі күрделі болатыны осы сәттерде айқын көрінді: экипаждар скафандрға дағдыланып, басқару жүйелерін мұқият меңгереді.
Қазақстанның ғарышкерлері: ұлттық мақтаныш
Байқоңыр әлем тарихына алғашқы болып жол салса, қазақтың өз перзенттері де ғарыш кеңістігін бағындырды. Бұл — тәуелсіз ойдың, үлкен еңбектің және биік мақсаттың белгісі.
Тоқтар Әубәкіров
Қазақтың тұңғыш ғарышкері
- Туған жылы, жері: 1946 жыл, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы.
- Мәртебесі: техника ғылымдарының докторы, профессор; Кеңес Одағының Батыры; Қазақстан Республикасының Халық қаһарманы.
- Ғарышқа ұшуы: 1991 жыл, 2 қазан — Байқоңырдан «Союз ТМ-13» кемесімен.
- Ғылыми жұмыстары: биотехнология, металлургия, медицина, Арал өңірі бойынша зерттеулер.
- Оралуы: 1991 жыл, 10 қазан.
Талғат Мұсабаев
Қазақтың екінші ғарышкері
- Туған жылы, жері: 1951 жыл, 7 қаңтар; Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарғалы ауылы.
- Білімі мен жолы: Рига азаматтық авиация инженерлері институты; азаматтық авиацияда ұшқыш болып еңбек етті, спорт шебері атанды.
- Бірінші ұшуы: 1994 жыл, 1 шілде — «Союз ТМ-19» кемесімен бортинженер ретінде.
- Екінші ұшуы: 1996 жыл, 29 қаңтар — «Союз ТМ-27» кемесін басқарды; ғарышта 207 тәулік болды.
- Марапаттары: Ресей Федерациясының Батыры және Қазақстанның Халық қаһарманы атақтары, медальдар.
Неліктен Байқоңыр дәл осы жерде салынды?
Байқоңырдың таңдалуы география мен техника мүмкіндіктерінің түйіскен тұсы болды. Бұл шешімге бірнеше нақты себеп әсер еткен.
Географиялық орналасуы
Байқоңыр Еуразия құрлығында орналасқан. Солтүстік-шығыс бағытта ұшырылған зымырандардың ұшу траекториясы Сібір, Камчатка арқылы өтіп, Беринг бұғазына дейін созылады. Бұл — ұшу бағытын ұзақ қашықтықта бақылауға қолайлы.
Қонуға қолайлы жазық дала
Қазақстанның кең жазық аймақтары ғарыштан қайтқан аппараттардың қонуына ыңғайлы орындарды көптеп ұсынды.
Өнеркәсіптік мүмкіндік
Ғарыш техникасын жасауға қажет түрлі-түсті және сирек металдардың қоры Қазақстанда мол болды.
Биіктік факторы
Байқоңырдың теңіз деңгейінен шамамен 300 метр биіктікте орналасуы бірқатар тәжірибелер жүргізуге қолайлы жағдай туғызды.
Естелік және куәлік
Камал Смайыловтың «Ғасыр қырқасында» (1986) кітабында ХХ ғасыр адамның құдіретін танытып, ғарыш құпиясын аша бастағаны айтылады. Байқоңырдан басталған алғашқы сапардың тарихи маңызы — ұрпақ жадындағы мақтаныш.
Ғарышқа ұшу қалай дайындалады?
Ұшу алдындағы дайындық — ұзақ әрі дәлдікті талап ететін үрдіс. Экипаждар скафандрға үйренеді, басқару жабдықтарын меңгереді, төтенше жағдайлар сценарийлерін қайта-қайта пысықтайды.
Тасығыш-зымыранның старты кезінде қозғалтқыштардан орасан зор күшпен ыстық газдар атқылап шығып, ауыр зымыранды жоғары көтереді. Осы сәт — инженерлік дәлдіктің, тәртіп пен жауапкершіліктің шыңы.
Далалық даналық және аспанға қараған көз
Аспанды бақылау — халқымыздың танымында ертеден бар. Жұлдыздың көптігі, Айдың тууы мен толуы, Үркердің көрінуі — бәрі де табиғат құбылыстарын болжауға қызмет еткен.
Жағда Бабалықұлы айтқан «амалдар»
Этнограф Жағда Бабалықұлы табиғаттағы жауын-шашын, жел, аяз, боран секілді құбылыстарды бір сөзбен «амал» деп атаған. Ол жеті амалдың атын былайша көрсетеді:
- Күннің тоқырауы
- Қарашаның қайтуы
- Үркердің батуы
- Мұздың қатуы
- Киіктің матауы
- Қыс тоқсан
- Ай тоғысы
Ғалам туралы қысқаша түсінік
Күн, оны айналатын ғаламшарлар және өзге аспан денелері Күн жүйесін құрайды. Күн — Жерге ең жақын жұлдыз.
Ғалымдар ғаламшарларды қуатты телескоптармен, серіктермен, зондтармен және бортында ғарышкерлері бар кемелер арқылы зерттейді. Кейде ғарышкерлер кеме сыртын тексеру немесе жөндеу үшін ашық ғарышқа шығады.
Әлем — өзіміз елестете алатынның бәрін қамтитын шексіз кеңістік. Оның ішінде миллиардтаған жұлдыздар, Күн, ғаламшарлар бар; олардың бірі — Жер. Жердегі тіршілік иелері мен адам баласы да осы әлемнің бөлшегі.
Ғарыштық байланыс
Жердің үстімен жүздеген серіктер ұшып жүр: біреулері радио мен теледидар байланысын қамтамасыз етеді, өзгелері ауа райы туралы ақпарат жібереді, ал кейбірі ғылыми немесе әскери мақсатқа қызмет етеді. Бірқатар серіктер секундына шамамен 8 км жылдамдықпен қозғалады, ал басқалары Жердің белгілі бір аймағының үстінде тұрақтырақ орналасады.
Ғарышты зерттеу бүгін де жалғасуда: түрлі елдің ғарышкерлері Жер орбитасындағы Халықаралық ғарыш станциясында бірге еңбек етіп, маңызды ғылыми зерттеулер жүргізеді.
Ай мен жұлдыз туралы мақал-мәтелдер
Халық даналығы аспан құбылыстарын тұрмыс тәжірибесімен ұштастырып отырған:
- Ай жарқырап күн болмас, өтірік жарқырап шын болмас.
- Күн құлақтанса, күрегіңді сайла; Ай құлақтанса, азығыңды сайла.
- Ай толғанын білмес, жігіт болғанын білмес.
- Таразы туса, таң суиды. Сүмбіле туса, су суиды.
- Үркер суға түссе — құт, жерге түссе — жұт.
- Жұлдыз тумай ай болмас, жұрынды болмай бай болмас.
- Үркер үйден көрінсе — үш ай тоқсан қысың бар. Үркер іңірде жамбасқа келсе, жаз шықпағанда несі бар.
Ғарыштың бағасы: ерлік, еңбек және жауапкершілік
Адамзаттың Жер-Ананың бауырынан ұзап шығуы оңайға түскен жоқ. Ғарыштағы әрбір жетістік — маңдай тер мен тәуекелдің нәтижесі. Кейде қайғылы оқиғалар да болды: мысалы, инженер-ғарышкер Владимир Комаров қонуға санаулы метр қалғанда парашют ақауынан қаза тапты.
Юрий Гагарин ғарыштан аман оралғанымен, кейінірек ұшақ апатынан көз жұмды. Дегенмен, мұндай ауыр сынақтар адамзаттың ғарышты тануға деген ұмтылысын тоқтата алған жоқ.
Түйін
Арман — Айға ұшу ғана емес. Ол — өжеттік, батырлық, ерлік және адамгершілік талап ететін биік мұрат. Болашақ — жас ұрпақтың қолында.
Дереккөз және автор
Орын
Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Ұштаған орта мектебі
Құрастырушы
Бастауыш сынып мұғалімі: Озғанбаева Сара