Қазақша рефераттар

Өсімдіктерде тірек ұлпасы

Сынып: 6 §7 Биология

Тамыр және тамыр жүйесі

Бұл сабақ өсімдіктің өсімді (вегетативті) мүшелеріне жалпы сипаттама беріп, олардың ішіндегі тамырдың түрлері мен тамыр жүйесінің ерекшеліктерін түсіндіруге бағытталған.

Сабақтың мақсаты

Өсімдіктің өсімді мүшелеріне жалпы сипаттама беру және сол мүшелердің бірі — тамырдың түрлерін, олардың өзара айырмашылықтарын көрсету.

Сабақтың міндеттері

  • Білімділік: тамыр және тамыр жүйесі ұғымдарының мәнін ашу, қызметтерін түсінікті түрде меңгерту.
  • Тәрбиелік: түрлі тәрбиелік жұмыстар арқылы оқушыда жағымды дағдылар мен жауапкершілікті қалыптастыру.
  • Дамытушылық: пәнге және тақырыпқа қызығушылықты арттыру, талдау дағдыларын дамыту.

Ұйымдастыру мәліметтері

Құрал-жабдықтар
Электрондық оқулық, бейнефильмдер
Сабақтың типі
Аралас

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың дайындығын тексеру, сабақтың мақсаты мен күтілетін нәтижелерін нақтылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Кейбір оқушыларға карточкалар таратылып, жауаптары арқылы бағаланады.

Қайталау тапсырмалары (карточкалар)

1-карточка

Кестемен жұмыс

Тапсырма

Әр ұлпаның құрылысы мен қызметіне қарай сипаттамаларды сәйкес ұлпа түрлерімен сәйкестендір. (Түзуші, жабын, негізгі, тірек, өткізгіш, бөліп шығарушы.)

  1. Жасушалары тығыз орналасқан; алғашында тірі, кейін қабықшасы қалыңдап өлі жасушаларға айналады; су мен улы газдарды өткізбейді; өсімдікті ыстықтан, суықтан және желден қорғайды.
  2. Тірі жасушалар тобынан тұрады; артық нәруыз, көмірсу, майларды қорға жинайды. Хлоропласттары бар жасушаларда органикалық зат түзіледі; жасушааралық кеңістіктерде ауа мен су жиналып, құрғақшылыққа төзімділікті арттырады.
  3. Бастапқыда тірі болған жасушалар қабықшасы қалыңдап, цитоплазмасы кеуіп, берік өлі жасушаларға айналады; сабақ пен жапыраққа мықтылық береді.
  4. Қабықшасы жұқа, цитоплазмасы қою, вакуольдері ұсақ; сабақ пен тамырдың ұшында орналасады; өсімдіктің ұзаруына және жуандауына әсер етеді.
  5. Өсімдік мүшелерінде шашыраңқы орналасады; жасушалары көбіне ұзақ уақыт тірі қалады; бөлінген заттар өсімдікті шөпқоректілерден, микробтардан және жәндіктерден қорғайды.
  6. Жасуша пішіндері әртүрлі; қабықшасы сүректенген, қалың, көп саңылаулы; ерітіндіні бір жасушадан екіншісіне өткізеді.

Қосымша сұрақ

Өң мен тоз қай ұлпаға жатады? (Таңдау: түзуші, өткізгіш, жабын, тірек, негізгі, бөліп шығарушы.)

2-карточка

Биологиялық диктант

Тапсырма

Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойып, сөйлемдерді толықтыр.

  1. Тек ... жасушалары ғана бөлінуге қабілетті.
  2. Өңнің кейбір жасушалары ұзарып, ... айналады.
  3. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің төменгі сатыдағы өсімдіктерден айырмашылығы — өте жақсы дамыған ... болуы.
  4. Қоректік ұлпа мен фотосинтездеуші ұлпаны қосып, ... деп атайды.
  5. ... жасуша қабықшасы жұқа, бір-бірімен тығыз орналасқан ұсақ тірі жасушалардан тұрады.
  6. Шайыр жолдары, эфир майы каналдары, сүт жолдары, безді түктер, жабысқақ түктер, безді қабыршақтар, шірнеліктер ... ұлпаға жатады.
  7. Тамырдың топырақтан сорып алған минералды тұздарының судағы ерітіндісін жерүсті мүшелеріне ... жеткізеді.
  8. Өсімдіктерде тірек ұлпасы ... болып саналады.
  9. Жапырақ сағағына және жүйкелеріне беріктік қасиет беретін ... .
  10. Жабын ұлпа ... деп бөлінеді.
Жауаптар (ашу үшін бас)

1) түзуші ұлпа

2) түкке

3) ұлпаларының

4) негізгі ұлпа

5) түзуші ұлпаның

6) бөліп шығарушы ұлпа

7) өткізгіш ұлпа

8) қаңқасы

9) тірек ұлпасы

10) өң, тоз, қабық

Сәйкестендіру (қысқаша)

Түсініктемедегі атауларды (мысалы: қыртыс, ауа кеңістігі жасушалары, сүзгілі түтік, тоз, шайыр/сүт жолдары, тамыр ұшы жасушалары т.б.) тиісті ұлпа түрлеріне топтастыр.

Жаңа материал

Жасушадан мүшеге дейін

Өсімдік құрылысы мына тізбекпен ұйымдасады: жасуша → ұлпа → мүше → ағза. Жасушалар тобы ұлпаны, ұлпалар мүшені, ал мүшелер тұтас ағзаны құрайды.

Сулы ортадан құрлыққа бейімделу нәтижесінде көпжасушалы өсімдіктердің ішкі және сыртқы құрылысы күрделенді. Өйткені тіршілік үшін жарық, ауадағы көмірқышқыл газы, топырақтағы су және тұздардың ерітіндісі қажет. Қызметтер жіктеліп, тарихи даму барысында жеке мүшелер қалыптасты.

Өсімдік мүшелері

Мүше — ағзаның белгілі құрылысы бар және нақты қызмет атқаратын бөлігі. Өсімдік мүшелері:

  • Өсімді (вегетативті): тамыр, сабақ, жапырақ — өсуді және жеке тіршілікті қамтамасыз етеді.
  • Көбею (генеративті): ұрпақ қалдыруға, дарақ санын арттыруға қажет.

Төменгі сатыдағы өсімдіктерде мүшелер айқын жіктелмеуі мүмкін.

Тамыр: анықтамасы және қызметтері

Анықтама

Тамыр — топырақ ішінде орналасатын, өсімдіктің жерасты мүшесі.

Тамыр сабақтан айырмашылығы: алғашқы қабығы (қыртысы) тез түлейді, жапырақ шығармайды. Тамыр ұшы оймақшамен қапталып, қорғаныш қызметін атқарады.

Негізгі қызметтері

  • Су мен минералдарды сору: топырақтан су және минералды тұздар ерітіндісін сіңіреді.
  • Бекіту: өсімдікті топыраққа берік орнықтырады.
  • Қор жинау: кейбір тамырлар қоректік заттарды жинақтайды.
  • Зат алмасу және байланыс: органикалық заттар (аминқышқылдар, гормондар т.б.) синтезіне қатысады, микроағзалармен және саңырауқұлақ жіпшелерімен әрекеттеседі.
  • Вегетативті көбею: кей жағдайларда жаңа өсімдік түзуге қатысады.

Су мен минералдарды сору қызметіне байланысты тамырдың өң жасушаларынан тамыр түктері түзіледі, өткізгіш ұлпалар дамып, сору беті ұлғаяды. Ал бекіну қызметін күшейту үшін орталық бөлігінде тірек ұлпалары жетіледі.

Тамырдың түрлері

Тамырлар үш түрге бөлінеді: негізгі, жанама, қосалқы.

  • Негізгі тамыр — ұрық тамыршасынан дамиды, әдетте тік төмен өседі.
  • Тамыр мойыны — тамыр мен сабақтың ұштасып жалғасатын бөлігі.
  • Жанама тамырлар — негізгі тамырдан тарамдалып, жан-жаққа жайыла өседі.
  • Қосалқы тамырлар — сабақтан немесе жапырақтан өсіп шығып, тамыр жүйесінің көлемін ұлғайтады. Даражарнақтыларда жиі кездесіп, негізгі тамырдың қызметін алмастыра алады.

Тамыр жүйесі: түрлері және мысалдары

Тамыр жүйесі — бір өсімдіктегі әртүрлі тамырлардың (негізгі, жанама, қосалқы) жиынтығы. Негізгі екі типі бар:

Кіндік тамыр жүйесі

Жуан, айқын көрінетін негізгі тамыр жақсы дамиды, одан жанама тамырлар таралады.

Мысалдар: сәбіз, қызанақ, орамжапырақ және басқа қосжарнақты өсімдіктер.

Шашақ тамыр жүйесі

Айқын негізгі тамыр болмайды; қосалқы тамырлар біркелкі жуандығымен қаулап өсіп, жан-жаққа шашақталып таралады.

Мысалдар: бидай, жүгері, күріш, сұлы, тары, пияз және басқа даражарнақты өсімдіктер.

Ескерту: аралас тамыр жүйесі

Кейбір өсімдіктерде негізгі тамыр да, қосымша (қосалқы) тамырлар да айқын байқалады.

Мысалдар: қызанақ, қырыққабат.

Бекіту (қысқаша түйін)

Негізгі тұжырымдар

  • Тамыр — өсімдіктің вегетативті мүшесі; оң геотропизм қасиеті бар, ұшынан өседі, құрылысы радиалды, жапырақ түзбейді.
  • Тамыр жүйесі — бір өсімдіктегі негізгі, жанама және қосалқы тамырлардың жиынтығы.
  • Кіндік жүйеде негізгі тамыр айқын; шашақ жүйеде қосалқы тамырлар басым.

Мысалдарды бекіту

Кіндік тамыр жүйесі

асбұршақ, асқабақ, қауын, жоңышқа, сәбіз, аскөк

Шашақ тамыр жүйесі

пияз, бидай, жүгері, арпа, сұлы, тары, күріш, сарымсақ

Үй тапсырмасы

Оқулықпен жұмыс

  • §7 оқу.
  • 8-суретті салу.
  • Тақырып соңындағы тапсырмаларды орындау.

№5 зертханалық жұмыс

Тақырыбы: Тамыр типтерін және кіндік пен шашақ тамыр жүйелерін талдау.

Мақсаты: тамыр жүйесі мен тамыр типтерінің мәнін ажыратып, өзіндік ерекшеліктерін тәжірибе жүзінде зерттеу.

Зертханалық жұмысқа қажетті құрал-жабдықтар

  • Кіндік тамыр жүйесі бар өсімдіктердің кеппешөптері: қауын, қарбыз, сәбіз, бақбақ, жоңышқа т.б. (болмаса алдын ала тұқымнан өсіруге болады: күнбағыс, үрмебұршақ, асбұршақ)
  • Пиязшық (суда тамырландыру үшін)
  • Бидай немесе жүгері кеппешөбі (шашақ тамыр жүйесін бақылау үшін)
  • Топырақ және ыдыс (сәбізді алдын ала көміп, жанама тамырларды бақылау үшін)

Дайындық ұсынысы: сабақтан 10–15 күн бұрын пиязшықты суға орналастырып, жаңа тамырлардың өсуін бақылауға жағдай жаса. Сонымен қатар 10 күн бұрын сәбіздің жемтамырын топыраққа көміп, жанама тамырлардың пайда болуын қадағала.

Жұмыстың барысы

  1. Асбұршақ, қауын немесе қарбыз кеппешөбінің тамырын мұқият қарап, тамыр типтерін ажырат: негізгі, жанама, қосалқы. Суретін салып, атауларын белгіле.
  2. Суға салынған пиязшықтың жаңа өскен тамырларын қарап, қосалқы тамыр мен шашақ тамыр жүйесін талда.
  3. Бидай немесе жүгері кеппешөбінен шашақ тамыр жүйесін анықта.
  4. Алдын ала топыраққа көмілген сәбізден кіндік тамыр жүйесін қарап, жанама тамырларын ажырат.
  5. Кіндік және шашақ тамыр жүйелерінің айырмашылықтарына көңіл бөліп, оқулықтағы суреттермен салыстыр.

Нәтиже және қорытынды (жазбаша)

1) Тамыр типтерін ата

  1. 1. __________________________________________
  2. 2. __________________________________________
  3. 3. __________________________________________

2) Тамыр жүйелеріне мысал келтір

Кіндік тамырға тән: __________________

Шашақ тамырға тән: __________________

Қорытынды сұрақтар

  1. Тамыр дегеніміз не? ________________________________________________
  2. Тамыр жүйесі дегеніміз не? __________________________________________
  3. Кіндік тамырдың шашақ тамырдан айырмашылығы қандай? ____________________