Оқушылар мен ата - аналарына адамгершілік тұрғысынан қарау
Мұғалім-новатор В. Ф. Шаталов 70-жылдары мектептер мен жоғары оқу орындары мұғалімдері арасында кең тараған, кейін «Шаталов әдісі» деп аталып кеткен жүйелі оқыту технологиясын қалыптастырды.
В. Ф. Шаталовтың педагогикалық жүйесі ұзақ уақыт бойы күрделі жолдан өтті: КСРО ПҒА өкілдері тарапынан қатаң сынға ұшыраса да, мектептердің, техникумдардың және ЖОО-лардың практик мұғалімдері оны мұқият зерттеп, қолдап отырды.
Тек Е. Г. Лихачевтің 1988 жылғы 18 ақпанда «Правда» газетінде жарияланған және КСРО ОК пленумында айтылған баяндамасынан кейін ғана Шаталов өз тәжірибесін еркін жалғастыруға нақты мүмкіндік алды. Баяндамада мектепке шығармашылық еркіндік беру, оқыту мен тәрбиелеу үдерісін ұйымдастыру тәсілдерін таңдауға және жаңашыл идеяларды сынауға құқық беру қажеттігі баса айтылды.
Оқыту технологиясының өзегі
В. Ф. Шаталовтың айтуынша, ол «жаңа нәрсе ашқан жоқ», тек педагогика мен психологиядағы тиімді идеяларды практикада жүйелі қолданды. Оның әдіснамасының өзегі — топтық оқыту жағдайында (сыныпта) оқушылардың күрделі танымдық әрекетін дұрыс ұйымдастыру.
Ынта мен қызығушылық
Мүмкін болған барлық құрал-тәсіл арқылы оқушыны қызықтырып, ықыласын оятады, бәсекелестік элементтерін орынды енгізеді.
Табысқа бағыттау
Әркімнің ісі сәтті шығатындай жағдай жасап, табыстың өзін-өзі нығайтатын әсерін пайдаланады: табыс — сенім, сенім — келесі табыс.
В. Ф. Шаталов жүйесінің негізгі қағидаттары
1) Материалды барынша түсінікті ету
- Бір ойды әртүрлі сөзбен 3–4 рет қайталап, артық зейін жүктемесін азайту.
- Материалды ұсақ бөлшектемей, өзара байланысқан ірі блоктар арқылы оқыту.
- Негізгі мәнді ашып көрсету арқылы есте сақтайтын көлемді азайту: нәтижесінде материал жақсы түсініліп, шамамен 70% деңгейінде сақталады; логикалық жад іске қосылады.
Мысал ретінде Шаталов бір сабақта «Шексіз прогрессиялар», «Шек», «Шексіз кеми беретін прогрессия мүшелері қосындысының формуласын шығару», «Шектер туралы негізгі теоремалар» сияқты тақырыптарды бір тұтас жүйе ретінде қарастырып, нәтижені күшейткен. Оның пайымдауынша, бағдарламаны көп сабаққа бөлшектеу тұтастықты жойып, байланыстарды көруге кедергі келтірген.
2) Бір уақытта тыңдап әрі жазуға жол бермеу
Шаталов тыңдау мен жазуды екі бөлек кезеңге ажыратады. Себебі тыңдау қабілеті әркімде әртүрлі дамығандықтан, зейінді қатарынан жазуға және түсінуге бөлу тиімді емес. Алдымен оқушылар тыңдайды, кейін жазып алады немесе мұғалімнің қайта айтып шығуына сүйеніп бекітеді.
3) Теорияға алдын ала шолу және тірек-конспектілер
Теория материалдың логикалық тізбегі көрінетін блок-схемалар мен тірек-конспектілер арқылы ашылады. Көрнекі қабылдаудың заңдылықтары ескеріліп, схемалар тартымды, айқын және есте қаларлық етіп жасалады.
Егер оқушы логикалық жоспарды немесе тірек-конспектіні өзі құрастырса, есте сақтау тиімділігі артады. Тірек-конспектілер өзін-өзі бақылауға, өзара бақылауға және ата-ана тарапынан бақылауға да қолайлы.
4) Блок-схемалар арқылы тұрақты бақылау
Оқушы жатқа түсіргені бойынша тірек-конспектіні сызады және соның негізінде оқу материалының мазмұнын қалпына келтіреді. Бұл тәсіл қайталаудың психологиялық заңдылығына сүйенеді: ақпараттың едәуір бөлігі (30–40%) алғашқы үш күнде ұмытылады. Сондықтан бастапқы кезеңде күн сайын бақылау жүргізіліп, кейін (шамамен бір айдан соң) ұмыту қарқыны баяулағанда (27%) кейінге қалдырылған бақылауға көшу ұсынылады.
5) Жад «мектебіне» сүйену және ойлауды дамыту
Әдіс жад механизмдерін қолдануға сүйенгенімен, оқушының ойлау қабілетін жоққа шығармайды. Сабақтар дәстүрлі оқыту жүйесі шеңберінде өткізіле отырып, ойлау әрекеті мақсатты түрде іске қосылады.
6) Психологиялық жайлылық және сенім
Сыныпта әр оқушы өзін еркін әрі сенімді сезінетін ахуал қалыптастыру — шығармашыл, белсенді орта құрудың негізгі алғышарты. Бұл қабілеттің де, ынтаның да артуына ықпал етеді.
7) Әр сабақтағы бағалау қағидаты
Әр сабақта әр оқушыдан сұрау және үдерісті жүйелі бақылау қағидаты қолданылады. Мұнда ұйымдастырушылық шеберлікпен қатар, Шаталовтың жеке педагогикалық дарынының да әсері болғаны атап өтіледі.
8) Бағаны жақсартуға мүмкіндік беру («перспективаны ашу»)
Әр оқушыға өз бағасын жақсартуға мүмкіндік беріледі. Ең маңыздысы — бастама мұғалімнен ғана емес, оқушының өзінен де шығады: ол материалды шын мәнінде жақсы меңгергенін сезген сәтте бағасын түзетуге келе алады. Бұл қағидат «перспективаны ашу» деп аталады.
9) Оқушыға және ата-анаға адамгершілікпен қарау
Шаталовтың қарапайым, бірақ тиімді профилактикалық тәсілдерінің бірі: сабақ соңында оқушыларға күнделікке үй тапсырмасының дұрыс жазылғанын өзара тексеруге 2 секундтан 2 минутқа дейін уақыт беру. Мұндай ұсақ көрінетін қадам ата-ана мен бала арасындағы тұрмыстық жанжалды азайтып, екі жақтың да жүйкесін тоздырмайды.
Осындай тәсілдер жүйеде көп кездеседі және олар Шаталовтың «екіні үнемдеу» қағидасымен үндес: мәселе туындағаннан кейін емес, алдын алу арқылы шешу.
Жүйенің түйіні: «4 Т»
Жалпы алғанда, В. Ф. Шаталовтың педагогикалық жүйесінің мәні — ерекше жағдайда оқушының білімді ойына түсіре алуы, түсіне алуы, есінде сақтай алуы және қолдана алуы (яғни «4 Т») болып табылады. Бұл қағидаттың жоғары мектеп педагогтары арасында да ізбасарлары бары таңғаларлық емес.
Дереккөз
Басова Н. В. «Педагогика и практическая психология».