Бауыржан Момышұлының қатардағы жауынгерлер жайлы айтқан небір қасиетті сөздері халқымыздың есінде
Момышұлы Бауыржан (1910–1982): қолбасшы, ойшыл, жазушы
Бауыржан Момышұлы (1910–1982) — Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, халық қаһарманы, қазақтың көрнекті жазушысы. Ол Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Көлбастау ауылында дүниеге келді.
Туған жері
Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Көлбастау.
Өмір жолының өзегі
Әскер, педагогика, әдебиет — бір тұлғаның бойына тоғысқан үш арна.
Еңбек жолы және әскерге келуі
Бауыржан жетіжылдық мектепті бітіргеннен кейін біраз уақыт мұғалім болып қызмет атқарды. Сол кезеңде әскери міндетін өтеуге шақырылып, бір жарым жылдай борышын өтеп, запастағы командир атағын алады.
Туған ауылына оралған соң, бірнеше жыл қаржы мекемелерінде жұмыс істейді. Кейін қайтадан Қызыл Армия қатарына шақырылып, әртүрлі әскери бөлімдерде взвод және рота командирі қызметтерін атқарады.
Мәскеу түбіндегі майдан және командирлік шыңдалу
1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда, Бауыржан Момышұлы генерал-майор И. В. Панфиловтың басшылығымен Алматы маңында жаңадан жасақталған 316-атқыштар дивизиясы құрамында майданға аттанды. Ол батальон, кейін полк командирі болды, ал соғыстың соңғы жылдарында гвардиялық дивизияны басқарды.
1941 жылдың күзгі-қысқы кескілескен шайқастарында өз батальонын 27 рет шабуылға бастап шықты. 5 рет қоршауды бұзып, негізгі жауынгерлік құрамымен аман-есен дивизиясына қосылды.
Тәжірибенің нәтижесі
Ұрыстан шығу және шегініс тәсілдерінің әскери жарғыға арнайы тарау болып енуіне ықпал еткен практикалық жинақ.
Қорғаныс ұғымдары
Тактикада ошақты және икемді қорғаныс түсініктерінің қалыптасуына әсер етті.
Тұлғалық қыры
Жетік стратег әрі асқан тактик қана емес, терең психолог ретінде де танылды.
«Соғыс тарихында болмаған» 27 тактикалық жаңалық
Әскери деректерге сүйенген бағалауларда жас сардар Бауыржан Момышұлы Мәскеу түбінің қалың қарында жүріп, бес рет қоршауды бұзып, жалпы 207 рет қол бастап ұрысқа кіргені айтылады. Осы ұрыстар барысында ол әскери ғалымдардың пікірінше, 27 тактикалық жаңалық енгізген.
Оның қолбасшылық таланты полк пен дивизия басқарған жылдары кеңінен ашылды. Жау шебіне ішкерлей еніп ұрыс жүргізу теориясын соғыс тәжірибесінде алғаш қолданушылардың әрі оны дамытушылардың бірі ретінде аталады.
Бауыржан Момышұлы әскери педагогика мен әскери психологияны да байытып, баға жетпес мұра қалдырған дара тұлға болды.
Ерлік көрініс тапқан әдеби бейне
Оның даңқы мен батырлығы А. Бектің «Волоколамск тас жолы» кітабында кең суреттелді. Бұл еңбек неміс, чех, иврит, ағылшын, француз және өзге де тілдерге аударылды.
Қоршаудан шығу: тәртіп, барлау, түнгі қозғалыс
1941 жылғы 15 қазанда таң қылаң бере Панфиловшылардың И. В. Капров басқарған 1073-полкінің қорғаныс шебіне фашистер қайта-қайта шабуыл жасады. Қайсар командир Бауыржан роталардың соғыс қимылын жаңа тактикамен ұштастырып, операцияны дәл басқарды.
Сол күндердегі арпалыста Қ. Шәріпов, Р. Жанғозин, Б. Жетпісбаев, М. Әлімжанов, Д. Снегин, Е. Таймасов, Т. Ахтанов сияқты жауынгерлердің ерлігі ерекше аталды.
Кей сәттерде кейбір полктердің батальондарымен және роталарымен байланыс үзіліп, жауынгерлердің нақты қай жерде, қандай жағдайда екенін білу қиынға соқты. Осындай ауыр жағдайға Бауыржан басқарған 1-батальон да тап болды.
Шегінудің нақтыланған жоспары
- Алдыңғы жақты барлайтын 15 адамдық барлаушылар тобын қою.
- Взводтармен бөлек-бөлек қозғалып, бірінің ізімен бірі жүру.
- Жау көзіне түспеу үшін түнде жүру, күндіз тоғай ішінде тынығу.
Барлаушыларды басқарғандар
Батальон алдындағы барлаушыларды аға лейтенант Рахимов пен саяси жетекші Мұхаметқұл Сләмқұлов басқарды.
Қалың қарағайлы тоғай ішін қар басып, жауынгерлер қатты шаршаса да, табандылық танытып, екі күннен кейін Новлянск пен Ивановск деревняларының аралығына шықты.
Панфиловтың қуанышы
Ивановск деревнясында 1075-полктің 1-батальоны тұрғаны анықталып, олар шайқасқа әлі кірмегені белгілі болды: тәжірибелі комдив И. В. Панфилов полкті уақытша резервте ұстап отырған. Осы кезде «Б. Момышұлы басқарған батальон түгел қаза тапты» деген лақап тараған еді. Сондықтан батальонның аман оралуын жауынгерлер зор қуанышпен қарсы алды.
Бауыржан бастаған жауынгерлерді көргенде И. В. Панфиловтың көзіне жас алып, көптен көрмеген бауырын кездестіргендей құшақтап: «Жарайсың, сұңқарым!» деп арқасынан қаққаны айтылады.
1942 жылғы ұрыстар және жауынгер рухы
1942 жылдың қаңтар–ақпан айларындағы ұрыстарда 8-гвардиялық дивизия құрамындағы Бауыржан Момышұлы басқарған полк жауынгерлері ерекше көзге түсті. Дивизия екі ай ішінде батысқа қарай 500–600 шақырым алға басып, қарсыластың мыңдаған солдаты мен офицерін жойып, көптеген техникасын істен шығарды.
Бауыржан Момышұлы қатардағы жауынгер туралы айтқан тағылымды сөздерімен де халық жадында қалды. Ол солдат мінезін, парасатын, ел үшін жанын қиятын ерлігін терең түсініп, жауынгерлерін жеңіске жігерлендіре білді.
Соғыс жылдарында ол адуынды да қатал әскери басшы ғана емес, қарамағындағы жауынгерлер мен офицерлерге ақылгөй жетекші, зерделі, байыпты әрі мейірімді тәрбиеші бола білді.
Соғыстан кейінгі қызметі және әдеби мұрасы
Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы Совет Армиясы Бас штабының Жоғары әскери академиясын тәмамдап, әскери-педагогикалық жұмыспен айналысты, әскери академияда дәріс оқыды.
1956 жылы полковник шенімен отставкаға шығып, біржола шығармашылыққа ден қойды. Ол қазақ және орыс тілдерінде бірдей жазып, өмірінде көрген-білгенін көркем ойдың өзегіне айналдырды.
Оның өмір шындығына негізделген романдары, повестері мен әңгімелері оқырман іздеп оқитын шығармаларға айналып, бірнеше рет қайта басылып шықты.
Марапаттары
Ол бірнеше орден және медальдармен марапатталды.
Әділет туралы сөз
«Әділет қашанда жеңеді, ол кешіксе де келмей қоймайды» деген қанатты сөзі ел жадында сақталды.
Атақтың кеш келуі және халық бағасы
Бауыржан Момышұлына Кеңестер Одағының Батыры атағы берілді, бірақ халық әлдеқашан «батыр» деп танып, ардақтаған қаһарман ұлына бұл жоғары атақ соғыс аяқталғаннан кейін арада ұзақ уақыт өткенде ғана рәсімделгені айтылады.
1990 жылғы 12 желтоқсанда, туғанына 80 жыл толуына орай, Кеңестер Одағының Батыры атағы берілгені көрсетіледі. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен оған Халық қаһарманы атағы берілді.
Түйін
Бауыржан Момышұлының өмірі — майдандағы ерлік, әскери ойдың тереңдігі, ұстаздық парасат және көркем сөз қуаты тоғысқан тұтас бір мектеп. Оның есімі халық жадында әділет пен табандылықтың символы ретінде сақталды.