Денсаулықтың эмоционалды аспектісі
Өз денсаулығың — өз қолыңда
Республикамызда салауатты өмір салтын қалыптастыруды стратегиялық тұрғыдан дамытудағы негізгі бағыттардың бірі — халықтың ақпараттануын арттыру және салауаттылық дағдыларын үйрету. Қазіргі кезде Салауатты өмір салтын қалыптастыру проблемаларының Ұлттық орталығы әлеуметтік-гигиеналық кешенді зерттеу жүргізіп, оның мақсаты алғашқы медициналық-санитарлық көмек деңгейінде тұрғындарға салауатты өмір салтын насихаттау мен аурулардың алдын алу жұмыстарын жетілдіру болды.
Негізгі ой
Денсаулық — тек аурудың жоқтығы емес, адамның өмір сапасын айқындайтын көпқырлы құндылық. Оны сақтау — күнделікті таңдаулардан басталатын жауапкершілік.
Денсаулықтың мәні және негізгі қырлары
«Денсаулық» ұғымы көпшілікке түсінікті болғанымен, әр адам оны өзінше қабылдайды: біреу үшін ол — жастық пен сұлулық, енді біреулер үшін — сергектік пен жігер, ал кейбірі денсаулығын жоғалтқанда ғана оның қадірін терең сезінеді. Денсаулық, кең мағынада, ағзаның қоршаған орта жағдайында тұрақтылығын сақтап, өмірлік қызметін қамтамасыз етуімен сипатталады.
Ғылыми көзқарас бойынша, денсаулық бірнеше өзара байланысты аспектіден тұрады: физикалық, психикалық және интеллектуалдық, тұлғалық, рухани, эмоционалдық және әлеуметтік.
Денсаулықтың 6 аспектісі
Физикалық
Денеңіздің қалай қызмет атқаратыны, ағзаның құрылысы, соматикалық аурулардың болмауы, шынығу мен жаттыққандық деңгейі.
Психикалық және интеллектуалдық
Психикалық аурулар мен кемтарлықтың болмауы, жаңа білімді меңгеру қабілеті, мінез бағыты, темперамент, психикалық процестердің икемділігі.
Тұлғалық
Өзін жеке тұлға ретінде сезіну, мақсат-мұрат, жетістікке ұмтылу, өз құндылығын бағалау. Өзін-өзі жүзеге асыру қоғамға қайшы келмей, игілік әкелсе — жеке денсаулық та нығаяды.
Рухани
Адам болмысының өзегі: рухани қалыптасу, мінез-құлық этикасы, өзгелерді түсіне білу, мейірім мен рақым, жақсылық пен әсемдікті қабылдау.
Эмоционалдық
Өз сезімін түсіну, оны бақылау, қажет жағдайда эмоцияны дұрыс әрі түсінікті жеткізу, эмоцияның қашан орынды/орынсыз болатынын білу.
Әлеуметтік
Өзін қоғамның бір бөлігі ретінде сезіну, қоғамдық өмірге қатысу, адамдармен қарым-қатынас жасай алу. Бұл жерде кәсіби орта мен еңбек мәдениетінің де орны бар.
Қазіргі өмір қарқыны және күн тәртібінің маңызы
Бүгін адам қоғамның техникалық дамуы үдеген кезеңде өмір сүріп отыр. Өмір қарқыны ағзаға, жүйке жүйесіне және психикалық қызметке жоғары талап қояды. Сондықтан жұмыс пен оқуға ұтымды қарау, физикалық және психикалық күшті дер кезінде қалпына келтіру — ең өзекті мәселе.
Ағза мен жүйке жүйесін шынықтырудың негізінде жеке гигиенаға сүйенген тұрақты күн тәртібі жатады. Дұрыс құрастырылған күн тәртібі бос уақытты тиімді пайдалануға көмектесіп, күш-қуатты үнемдейді, жүйке жүйесін жаттықтырады, күйзелістің алдын алады және шаршауды азайтады. Сонымен бірге ол тәртіпке, жауапкершілікке тәрбиелеп, өмірлік тонусты және жұмысқа қабілеттілікті арттырады.
Күн тәртібінің негізгі элементтері
- Ұйқы мен сергектіктің дұрыс ұйымдастырылған режимі.
- Қысқа таңғы гимнастика және су процедуралары.
- Тұрақты әрі жүйелі тамақтану.
- Күнделікті серуен.
- Жаттығу, жүгіру және шынығуға арналған арнайы уақыт.
- Жұмыс және демалыс күндеріндегі демалысты жоспарлау.
Күн тәртібі нәтижелі болуы үшін ол уақытша шара емес, күнделікті әдетке және өмір салтына айналуы керек. Ерте жастан қалыптасқан тәртіп кейін тұрақты дағдыға оңай айналады, бірақ кез келген жаста бастауға кеш емес.
Тәртіп, нәтижелілік және күйзелістің алдын алу
Күн тәртібінің тығыздығына қарамастан, жоспарланған істі уақытында орындауға тырысқан маңызды: оқу, спорт, ойын, үй шаруасына көмектесу, теледидар көру, кітап оқу және т.б. Мұның бәрі жүйесіз әрі енжар ұйымдастырылса, бір күнге сыйғызу қиын. Ал дағдыға айналған тәртіп уақытты «ұзартып», күшті дұрыс бөлуге көмектеседі.
Өмірлік табыс көбіне неге байланысты?
Дарын
Қабілетті танып, оны дұрыс арнаға бағыттау.
Еңбекке қабілеттілік
Тұрақты күш-жігер мен төзімділік.
Еңбек пен демалыс теңгерімі
Дұрыс ұйымдастырылған режим нәтижені арттырады.
Еңбекті ұйымдастыруды неғұрлым ерте бастасаңыз, соғұрлым жоғары нәтижеге жету мүмкіндігіңіз артады. Керісінше, күн тәртібін үнемі бұзу созылмалы шаршауға, эмоционалдық стреске, тіпті ауруға әкелуі ықтимал.
Биоритм: ағзаның табиғи ырғағын ескеру
Күн тәртібін құрастырғанда ағзаның биологиялық ырғақтарын ескерген дұрыс. Адам үшін негізгі ырғақ — тәуліктік (циркадтық) ритм. Биохимиялық реакциялардан бастап, жоғары психикалық қызмет процестері осы ырғаққа бағынады.
Тәуліктік ырғаққа мысалдар
Ең жоғары дене салмағы: шамамен 18:00–19:00
Ең жоғары дене температурасы: 16:00–18:00
Жүрек соғуы жиілігінің белсенуі: 15:00–16:00
Артериялық қысымның жоғарылауы: 15:00–18:00
Апталық ырғақта көптеген адамда ең жоғары жұмыс қабілеті сейсенбі мен сәрсенбіге сай келеді. Бұдан бөлек, шамамен әр 90–100 минут сайын орталық жүйке жүйесінің белсенділігі өзгеріп отырады: адамның сергектігі мен өнімділігі бірде жоғарылап, бірде төмендейді.
Егер режиміңіз тәуліктік ырғақпен үйлесіп, белгілі бір уақытта ұйықтау, тамақтану, оқу және спорт әдетке айналса, ағза сол уақытқа бейімделеді. Мысалы, ас ішу уақыты келгенде ас қорыту жүйесі, ал ұйқы уақыты келгенде жүйке жүйесі тынығуға дайын тұрады. Үй тапсырмасын белгілі бір уақытта орындауды дағдыға айналдырсаңыз, сол кезеңдегі жұмысқа қабілеттілік тұрақтанып, оқу жеңілдейді.
Оқу барысында қарапайым ереже
Әрбір тапсырмадан кейін 10–15 минут қысқа үзіліс жасап, бірнеше жеңіл дене жаттығуын орындау тиімді.
Балалар мен жасөспірімдер: дағды қайда қалыптасады?
Балалар мен жастардың денсаулығының нашарлауы мен рухани-имандылық күйінің төмендеуіне жиі әсер ететін себептер: санитарлық мәдениеттің төмендігі, қарапайым гигиеналық дағдылардың жетіспеуі және өз денсаулығына жауапсыз қарау. Салауатсыз өмір салты кейде тұрақты әдетке айналып кетеді.
Сондықтан отбасында да, балалар мен жасөспірімдерді тәрбиелейтін ортада да гигиенаға үйрету, аурулардың алдын алу және салауатты өмір салтын қалыптастыру жұмыстары бүгінгі талаптарға толық сай жүргізілуі қажет. Бұл бағытта мектептің рөлі ерекше, өйткені денсаулық мәдениетінің негізі көбіне мектеп жасында қаланады.
Мектепте қалыптасатын маңызды дағдылар
Құндылықтар
Адамгершілік, рухани-мәдениеттілік, адалдық сияқты өмірлік ұстанымдар.
Гигиеналық әдет
Жеке гигиена, санитарлық сауат, жарақаттану мен уланудың, жұқпалы және созылмалы аурулардың алдын алу.
Мектеп тәжірибесі: нақты қадамдар
Біздің мектепте екі спорт үйірмесі жұмыс істейді, оған оқушылардың шамамен 60%-ы қатысады. Таңертеңгі сергіту жаттығулары өткізіледі. Оқушылардың дұрыс тамақтануын қолдау мақсатында үлкен үзілісте ыстық тамақ ұйымдастырылады.
Салауатты өмір салтын насихаттау тек осы шаралармен шектелмейді: оқушылар арасында темекінің зияны туралы әңгімелер, «Есірткіге жол жоқ» тақырыбындағы кездесулер мен ауызша журналдар өткізіледі. Жыл бойы оқушылармен қатар ата-аналар арасында да түсіндіру және үгіт-насихат жұмыстары жүргізіледі.
Ата-аналармен жұмыс тақырыптары
- «Сенің балаңның денсаулығы»
- «Ата-ана — балаға үлгі»
- «Тамақтану ережесі»
Балалардың денсаулығын сақтай отырып сапалы білім беру үшін ата-ана, мұғалім және дәрігер арасындағы үшжақты байланыс пен бірлескен әрекет ерекше маңызды.
Қорытынды
Салауатты өмір салтын қалыптастыру отбасынан басталып, мектепте жалғасса, тәрбиелік мәні зор іс-шаралар бір-бірін толықтырып отырса, баланы жаман әдеттен жирендіріп, күн сайын жақсы әдетке бағыттасақ — келешек ұрпақтың дені сау болады. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген мақал осыны меңзейді.
Өлеңмен түйін
Салауатты өмір салтын қолдайық!
Ата-ана, ел үмітін ақтайық.
Өмірдегі басты байлық дейтұғын,
Бірінші байлық — денсаулықты сақтайық!
Салауатты өмір салтын қолдайық!
Жаман әдеттен әрдайым аулақ болайық!
Өз өмірің өз қолыңда, ей, жастар,
Су ішпеген гүлдей болып солмайық!