Жердің тіршілік қабаты
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: гидросфера туралы ғылыми түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: оқушылардың ойлау қабілетін арттыру, шапшаң ойлауын және өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
- Тәрбиелілік: суды қорғауға, ластамауға және табиғатты аялауға тәрбиелеу.
Кіріспе: су туралы ой
Таулардан өзен ағып сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса бір қалыпта,
Аралап тау мен тасты арқыраған.
Көңілің суын ішсең ашылады,
Денеңде бар дертіңді қашырады.
Өксіген, оттай жанып жануарлар,
Өзеннен рақат тауып басылады.
Бұл — ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсариннің өлеңі. Өлеңнің мазмұны біз бүгін өтетін тақырыпты меңзейді: су қабығы — гидросфера.
Қазақ халқы суды қадірлеп, оны тіршілік нәрі деп таныған. «Ей, шырағым, ағып жатқан суды тегін деме, судың да сұрауы бар» деген сөз — суды қорғау мәдениетінің айғағы. Сондықтан бүгінгі әңгіме тек табиғат құбылысы туралы ғана емес, табиғатқа жауапкершілік туралы да болады.
Сабақтың ұйымдастыру кезеңі
- 1. Амандасу, оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындығын тексеру.
- 2. Тақырыпқа бағыттау: су туралы өлең және талқылау.
- 3. Негізгі материалды меңгеру және тапсырмалар.
Негізгі бөлім: гидросфера
Күн жүйесіндегі планеталардың ішінде су сұйық күйде кең таралған планета — тек Жер. Мысалы, Шолпанда су негізінен газ күйінде, ал Марста көбіне мұз түрінде кездеседі.
Гидросфераға не жатады?
Жер бетіндегі су жиынтығы гидросфераны құрайды. Оның құрамына:
- мұхиттар мен теңіздер;
- көлдер мен өзендер;
- бөгендер, батпақтар;
- мұздықтар мен тұрақты қар;
- жер асты сулары;
- атмосферадағы ылғал (су буы, бұлттар).
Судың таралуы (шамамен)
- Жалпы су көлемі
- ≈ 1,6 млрд км³
- Тұзды су (мұхиттар, теңіздер)
- ≈ 96,5%
- Мұздықтар мен тұрақты қар
- ≈ 1,7%
- Жер асты сулары
- ≈ 1,7%
- Өзендер, көлдер, батпақ, атмосфера ылғалы
- ≈ 0,06%
- Тұщы су үлесі
- ≈ 2,5%
Неліктен гидросфера маңызды?
Тұщы су — барлық тіршіліктің негізі. Адам оны өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында және күнделікті тұрмыста пайдаланады. Гидросфера Жердің климатын жұмсартады: су баяу қызады және баяу суиды. Мұхиттар мен теңіздер жазда жылу жинап, қыста ауаны жылытып, тіршілікке қолайлы жағдай жасайды.
Табиғаттағы су айналымы
Күн сәулесінің әсерінен мұхиттар мен теңіздер бетінен жыл сайын шамамен 450 мың км³ су буланады. Жоғары көтерілген су буы салқындап, бұлт түзеді. Жел бұлттарды бір аймақтан екінші аймаққа алып өтеді де, мұхитқа да, құрлыққа да жауын-шашын түсіреді.
Кіші су айналымы
Мұхит бетінен буланған судың бір бөлігі қайтадан сол мұхитқа жауын-шашын түрінде түсіп, қайта қосылады. Бұл процесс кіші су айналымы деп аталады.
Үлкен су айналымы
Құрлыққа түскен жауын-шашынның бір бөлігі буланып атмосфераға қайта көтеріледі, ал екінші бөлігі өзен-көлдерге қосылады, жерге сіңеді, мұздықтарды толықтырады. Өзендер мен жер асты ағыстары арқылы су қайтадан мұхитқа жетеді. Бұл — үлкен су айналымы.
Дүниежүзілік су айналымы деген не?
Су мұхиттан құрлыққа және құрлықтан мұхитқа үздіксіз ауысып отырады. Бұл процесті дүниежүзілік су айналымы деп атаймыз. Ол гидросфера бөліктерін ғана біріктірмей, гидросфераны литосферамен, атмосферамен және тірі ағзалармен өзара байланыстырады.
Қызықты дерек
Жанартау атқылауы нәтижесінде гидросферадағы су мөлшері ұзақ мерзімде артуы мүмкін деген ғылыми болжам бар. Кей деректерге сүйенсек, 4 млрд жыл бұрын Жердегі судың көлемі қазіргіден әлдеқайда аз болған.
Түсінуді тексеру: сұрақтар
- 1) Су сұйық күйде кең таралған планета қайсы?
- 2) Жердің ауа қабығы қалай аталады?
- 3) Дүниежүзілік мұхит құрамына қандай мұхиттар кіреді?
- 4) Судың химиялық формуласы қандай?
- 5) Жердің қатты қабаты қалай аталады?
- 6) Табиғаттағы су айналымы дегеніміз не?
- 7) Өзеннің басталатын жері қалай аталады?
- 8) Жердің тіршілік қабаты қалай аталады?
- 9) Мұхиттың тұздылығы немен өлшенеді?
- 10) Дүниежүзіндегі ең терең көл қалай аталады?
- 11) Әлемдегі ең тұзды су қай теңізде кездеседі?
«Сұрақ менен, жауап сенен»
- 1) Гидросфера — Жердің қандай қабығы?
- 2) Гидросфераға нелер жатады?
- 3) Жаңбыр жауған кезде ненің деңгейі көтеріледі?
- 4) Арасан дегеніміз не?
- 5) Қазақстанда емдік қасиеті бар қандай орындарды білесіңдер?
- 6) Грек мифологиясында су құдайы қалай аталады?
- 7) Рим мифологиясында су құдайы қалай аталады?
- 8) Табиғатта су қандай күйде кездеседі?
- 9) Судың қандай маңызды қасиеттерін атай аласың?
- 10) Су адам ағзасында көп пе, әлде өсімдіктерде көп пе?
«Иә/жоқ» ойыны
Төмендегі тұжырымдарға «иә» немесе «жоқ» деп жауап беріп, қате пікірлерді түзетіңдер.
Дәптермен жұмыс және қорытынды
Дәптерге тапсырма
Судың қасиеттерін тірек-сызба түрінде жазып шығыңдар.
Үлгі бағыттары:
- еріткіштік қасиеті
- жылу сыйымдылығы
- үш күйде кездесуі
- тіршілік үшін маңызы
Сергіту сәті
Қысқа қимыл-қозғалыс жаттығуы: «Тамшылар тангосы».
Үй тапсырмасы
- «Гидросфера және су айналымы» тақырыбын түсініп оқу.
- Тақырып бойынша сөзжұмбақ құрастыру.
Бағалау
Сабақтағы белсенділік, сұрақтарға жауап беру және дәптер тапсырмасының орындалуына қарай бағаланады.