Несиелік қатынас субъектілері қарыз беруші және қарыз алушы
Кредитор және қарыз алушы: несиелік қатынастың екі жағы
Кредитор — несиелік мәміледе қарызды ұсынушы тарап. Қарыз беру үшін кредитордың қарамағында белгілі бір қаражат болуы қажет. Бұл қаражаттың көздері әртүрлі болуы мүмкін: меншікті қорлар, ресурстар, сондай-ақ қайтарымдылық негізінде ұдайы өндіріс процесінің басқа субъектілерінен уақытша тартылған ресурстар.
Қаражат көздері
- Меншікті қорлар мен ресурстар
- Басқа субъектілерден тартылған қаражат
- Акция, облигация орналастыру арқылы жиналған қаражат
Қазіргі экономикадағы рөлі
Қазіргі шаруашылықта негізгі кредиторлардың бірі — банк. Банк қарызды тек өз ресурстары есебінен ғана емес, клиенттердің шоттарындағы тартылған қаражат есебінен де ұсына алады.
Шоғырлану және ауқым
Банктердің қалыптасуымен кредиторлар шоғырланады: банкирлер ұжымдық кредитор ретінде уақытша пайдаланылмай тұрған ресурстарды жинақтап, кей жағдайда эмиссия да жүргізе алады.
Кейбір жағдайларда қарызға ақша ғана емес, құндылықтар да беріледі. Мысалы, коммерциялық несие кезінде кредитор сатуға арналған тауарды қарыз алушыға ұсынады.
Коммерциялық несие: маңызды нақтылау
Тауарды жөнелту фактісінің өзі жүк жөнелтушіні автоматты түрде кредитор етпейді. Кредитордың пайда болуы — тауарды жөнелту мен түсімнің түсуі арасындағы уақытша үзіліске қоса, төлемді кейінге қалдыру жөніндегі қосымша келісіммен байланысты. Яғни шешуші фактор — уақытша айырма емес, кейінге қалдырылған төлемді бекітетін шарт.
Кредитор ретінде басқа шаруашылық иесіне белгілі бір мерзімге ресурс беретін тұлға танылады. Әдетте, несиелік қатынас еріктілік қағидасына негізделеді. Алайда қарыз алушы несиені белгіленген мерзімде қайтармаса, келісімнің еріктілік сипаты әлсіреп, тараптар арасында анағұрлым қатаң қатынастар туындауы мүмкін.
Кредитордың “бар болу” уақыты несиенің мерзімімен анықталады. Несиенің мерзімі, өз кезегінде, ұдайы өндіріс процесінің ағымына тәуелді.
Қарыз алушы: міндет, тәуекел және жауапкершілік
Қарыз алушы — несиелік қатынаста несиені алушы және алынған қарызды қайтаруға міндетті тарап. “Борышқор” мен “қарыз алушы” ұқсас болғанымен, бірдей ұғым емес: борыш — міндетті жалпы сипаттайтын кеңірек түсінік. Несиелік мәміле контекстінде “борышқор” емес, “қарыз алушы” терминін қолдану дұрысырақ.
Тарихи шолу
Тарихи тұрғыдан қосымша ресурстарға мұқтаж болғандар — ең алдымен ұсақ шаруалар мен қолөнершілер. Ал өсімқорлық несие көбіне ақсүйектердің, әсіресе жер иелерінің, ақшалай қарыз беруі арқылы тараған. Кейін банктердің құрылуымен қарыз берушілер шоғырланып, қазіргі кезеңде қарыз алушылар қатарында банктерден бөлек шаруашылық ұйымдары және мемлекеттің өзі де бар.
Қарыз алушының ерекшеліктері
- 1 Қарызға берілген қаражаттың меншік иесі емес, ол — қаражаттың уақытша иеленушісі; өзіне тиесілі емес ресурспен жұмыс істейді.
- 2 Қарыз қаражатын айналыс сферасында да, өндіріс сферасында да пайдалана алады; ал кредитор қарызды өндіріс процесіне тікелей қатыспай-ақ, айырбас фазасында да ұсына береді.
- 3 Шаруашылық айналымын аяқтаған соң қарыз қаражатын қайтарады; толық өтеу үшін ұдайы өндіріс процесін дамытуға мүдделі.
- 4 Тек негізгі қарызды ғана емес, қарыз пайызын да төлейді.
- 5 Кредитор қойған талаптарды орындауға тәуелді; бұл тәуелділік ресурсты тиімді пайдалануға және міндеттемені уақтылы орындауға ынталандырады.
Мүдделер бірлігі және қарама-қарсы тұстар
Кредитор мен қарыз алушы несиелік қатынасқа түсе отырып, мақсаттары мен мүдделерінің белгілі бір деңгейдегі бірлігін көрсетеді. Сонымен қатар олар несиелік қатынастың қарама-қарсы жақтарында тұрады: кредитор — қарызды беруші, қарыз алушы — қарызды алушы.
Пайыз бойынша мүдде: кредитор жоғары пайызға мүдделі болса, қарыз алушы мүмкіндігінше арзан несиеге мүдделі.
Несиелік қатынастар аясында тараптардың рөлдері ауысуы да мүмкін: кей жағдайда кредитор қарыз алушыға, ал қарыз алушы кредиторға айналады.
Қарыз алушының несиелік қабілетін бағалау және несиелік келісім-шарттар
Банктің клиентпен экономикалық жұмысы
Банктің клиентпен экономикалық жұмысы — клиентті тартудан бастап, оның шоты бойынша әртүрлі банктік операцияларды жүргізуге дейінгі қызметтің барлық қырларын қамтиды. Бұл жұмыстар банктің активтері мен пассивтерін басқарумен тығыз байланысты.
Клиентпен жұмыс бағыттары
- Есеп айырысу және кассалық қызмет
- Несиелік қызмет
- Депозиттік шоттарды ашу және жүргізу
- Әртүрлі келісім-шарттар жасау
Есеп айырысу шоттары
Клиенттердің ағымдағы және есеп айырысу шоттарын ашу, олар бойынша операция жүргізу — есеп айырысу және есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету туралы келісім-шарттар арқылы реттеледі. Бұл келісімдер шот ашу шарттарын, операция жүргізу тәртібін және кассалық операциялар қағидаларын айқындайды.
Материалдық жауапкершілік
Құжаттардың белгіленген мерзімде өтуін қамтамасыз ету талаптары және банк операциялары тиісті деңгейде орындалмаған жағдайдағы банктің жауапкершілігі келісім-шартта көрсетіледі. Қазақстан Республикасында қолма-қолсыз есеп айырысу тәртібін бұзу жағдайлары үшін экономикалық санкциялар қолданылуы мүмкін.
Бірлескен қызмет және несиелеу шарттары
Банк пен клиент бірлескен қызметті жүзеге асырған кезде, екі тараптың құқықтары мен міндеттері, қаржыландыру тәртібі және табысты бөлу қағидалары бекітілетін бірлескен қызмет туралы келісім-шарт жасалады.
Клиентті несиелендіру банк пен клиент арасындағы несиелік келісім-шарт негізінде жүргізіледі. Онда қарыздың мерзімі, беру шарттары мен тәртібі, өтеу кестесі, тараптардың құқықтары мен міндеттері, кепілдеме және пайыздық мөлшерлемелер регламенттеледі.
Кейбір банктерде несиелік келісім-шартқа қосымша ретінде несиелік хаттама да қолданылады (әдетте ағымдағы жылға). Онда несиенің түрлері, берудің нақтыланған шарттары және тиімділіктің жалпы әрі ерекшелік белгілері көрсетіледі.
Депозиттік келісім-шарт және пассивтерді басқару
Депозиттік шоттарды ашу және жүргізу туралы келісім-шартта депозитті ашу мерзімі, пайыз төлеу тәртібі, сондай-ақ депозиттен қаражат алу шарттары белгіленеді.
Депозиттер бойынша ағымды экономикалық жұмыс — банктің пассивтерін басқарудағы маңызды бағыт. Ол клиент шоттарындағы қаражат қозғалысын және депозиттердің неғұрлым өнімді топтарынан өтімді топтарына өту мүмкіндіктерін талдауды қамтиды. Мұндай талдау сенімсіз клиенттерді және төлем тәртібін бұзушыларды анықтауға көмектеседі.
Сонымен бірге банк клиенттердің жаңа банктік өнімдерге сұранысын бағалап, есеп айырысу формаларын жетілдіруге бағытталған ұсыныстарды қалыптастырады.
Несиелік қабілетті бағалау: негізгі көрсеткіштер
Банк әріптесінің қаржылық жағдайы мен несиелік қабілеттілігін арнайы әдістеме арқылы талдайды. Талдау көбіне көрсеткіштердің төрт тобына сүйенеді:
Қамтамасыз ету және банк қолдана алатын шаралар
Банк несиенің уақытында қайтарылуын қамтамасыз ету ретінде кепіл, кепілдеме және банктік тәжірибеде қабылданған өзге де міндеттемелер түрлерін қабылдайды. Клиенттің несиені және басқа төлемдерді уақтылы орындамауына байланысты, «Қазақстан Республикасы банктер және банк қызметі туралы» заңның 36-бабына сәйкес банк мынадай шараларды қолдана алады:
- қарызды мерзімінен бұрын қайтаруды талап ету;
- шартта көзделген кез келген қаражат есебінен қарызды өндіріп алу;
- кепілге қойылған мүлікті сату.
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес, мұндай жағдайда қарыз алушы төлем қабілетсіз деп танылуы мүмкін.
Банктік құпия
Банктер өз клиенттері мен корреспонденттерінің операциялары, шоттары және салымдары бойынша құпияны сақтауға кепілдік береді. Банктің барлық қызметкерлері банктік құпияны сақтау талаптарын орындауға міндетті.
Заңды тұлғалардың шоттары, салымдары және операциялары туралы мәліметтер соттарға, арбитраждық соттарға, тергеу және прокуратура органдарына, сондай-ақ салық салу мәселелері бойынша салық органдарына берілуі мүмкін.
Жеке тұлғалардың шоттары мен салымдары бойынша мәліметтер заңда белгіленген тәртіппен клиенттің өзіне және уәкілетті органдарға ұсынылады.
Салымдарды сақтандыру және дауларды шешу
Салым салушылардың мүдделерін қорғау мақсатында банктер депозиттерді ұжымдық сақтандыру жүйесіне қатыса алады. Бұл жүйе банк банкротқа ұшыраған немесе төлем қабілетсіз болған жағдайда салымшыларға белгіленген сомаға дейін өтемақы төлеуді қамтамасыз етеді.
Банктер, олардың құрылтайшылары және өзге де клиенттері арасындағы келіспеушіліктер Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес сот тәртібімен шешіледі.